مهر/یک متخصص طب ایرانی گفت: برخی افراد پس از دریافت یک تشخیص اولیه، بی‌درنگ خود را به مصرف ادویه‌جات و ترکیبات گرم‌کننده محدود می‌کنند، در حالی که ادویه‌جات «دارو» هستند.

بدن انسان نیز از این چهار عنصر یا رکن تشکیل شده است، ارکان به صورت مستقل و جدا از هم در طبیعت یافت نمی‌شوند، بلکه تمایل به ترکیب با یکدیگر دارند. همچنین ارکان دارای کیفیت گرم، سرد، خشک و تر هستند. پایه و اساس طب سنتی ایران که بر مبنای فلسفه طبیعیات ارسطویی است بر همین کیفیت چهارگانه استوار است.

بر اساس طب سنتی ایرانی، چهار عنصر طبیعی آب، هوا، آتش و خاک در شکل‌گیری انواع مزاج‌ها در انسان تأثیرگذار هستند. شناخت طبع بدن از این جهت دارای اهمیت است که منشأ بسیاری از بیماری‌ها و اختلالات بدن به بی توجهی به مزاج مربوط می‌شود.

مزاج شناسی علمی بسیار وسیع و گسترده برای تشخیص و درمان مشکلات جسمی و روحی است، زیرا تمامی جنبه‌های زندگی ما تحت تأثیر طبیعت بدنمان قرار دارد. به طور کلی دو نوع مزاج وجود دارد، مزاج گرم و مزاج سرد. گروه گرم مزاج، خود به دو طبع صفراوی و دموی و گروه سرد مزاج به دو طبع بلغمی و سوداوی تقسیم می‌شود.

در همین راستا با تبسم ارشادی فر متخصص طب ایرانی گفتگویی داشته ایم.

تشخیص مزاج سرد و گرم چگونه است؟

ارشادی فر: افراد نباید صرفاً بر اساس تصورهای شخصی یا توصیه‌های غیرعلمی درباره «سردی و گرمی» مواد غذایی تصمیم بگیرند. بسیاری از مردم عادت دارند همان‌گونه که پیش از این از مواد خوراکی استفاده می‌کردند، همچنان به همان شیوه ادامه دهند؛ در حالی که برای بهره‌گیری صحیح از خواص خوراکی‌ها، باید مصرف آن‌ها به شکل مدیریت‌شده انجام شود.

برخی افراد تصور می‌کنند اگر امروز یک ماده غذایی بخورند و احساس سرما یا گرما کنند، می‌توانند آن ماده را «سرد» یا «گرم» بدانند. یا به عنوان مثال به دلیل اینکه به آن‌ها گفته شده «مزاج بلغمی» دارند، خودسرانه به مصرف ادویه‌جات، زنجبیل، دمنوش‌ها و ترکیبات مختلف روی می‌آورند؛ در حالی که این رفتارها می‌تواند اشتباه و حتی مضر باشد.

تشخیص مزاج، به‌ویژه تعیین سردی یا گرمی بدن، فرایندی بسیار پیچیده است و نمی‌توان تنها با احساساتی مانند «سرد بودن پا» یا «گرم شدن بدن پس از خوردن یک خوراکی» درباره آن قضاوت کرد. در برخی موارد حتی ممکن است ویژگی‌هایی مانند وضعیت پوست یا کیفیت تبادل انرژی بدن با محیط خارجی، احساس فرد را تحت تأثیر قرار دهد و تشخیص را دشوارتر کند. افراد برای تعیین دقیق مزاج و نوع تغذیه مناسب، حتماً به متخصصان معتبر مراجعه کنند و از خوددرمانی بر اساس برداشت‌های شخصی پرهیز نمایند.

مصرف خودسرانه ادویه‌جات چه عوارضی دارد؟

ارشادی فر: برداشت‌های اشتباه درباره سردی و گرمی بدن وجود دارد که بسیاری از افراد تنها با لمس پوست یا احساس‌های لحظه‌ای درباره مزاج خود نتیجه‌گیری می‌کنند؛ در حالی که این روش‌ها هیچ‌گونه اعتبار علمی و سنتی ندارند. گاهی ممکن است دمای سطحی پوست فرد سرد باشد، اما درونی بدن او احساس گرمی داشته باشد یا بالعکس. به همین دلیل نمی‌توان تنها با سردی پوست یا نظر دیگران مزاج را تعیین کرد.

تشخیص مزاج سرد یا گرم نیازمند بررسی‌های متعدد است و با مشاهده یک ویژگی، مانند سرد بودن دست، نمی‌توان درباره طبع فرد قضاوت کرد. برخی افراد پس از دریافت یک تشخیص اولیه، بی‌درنگ خود را به مصرف ادویه‌جات و ترکیبات گرم‌کننده محدود می‌کنند؛ در حالی که ادویه‌جات در اصل «دارو» هستند و مصرف دارو تنها در صورت نیاز توصیه می‌شود. همان‌طور که انسان سالم بی‌دلیل آنتی‌بیوتیک مصرف نمی‌کند، استفاده مداوم از ادویه‌جات نیز نباید بدون دلیل یا تشخیص دقیق باشد.

ممکن است فردی به دلیل مشکلات معده یا درد مفاصل، توصیه به مصرف زنجبیل شود؛ اما زنجبیل نیز باید همراه برخی مواد مانند لیموترش مصرف شود تا اثر مناسب داشته باشد و مصرف خودسرانه خوراکی‌های گرم تنها به‌دلیل شنیدن جمله «مزاجت سرده» اشتباه است.

خوراکی‌های گرم مانند عسل، خرما یا برخی سبزیجات، در حالی‌که مزاج گرم دارند، باید با توجه به شرایط فرد مصرف شوند. بسیاری از مردم تصور می‌کنند مرغ سرد است، در حالی‌که گوشت مرغ، خروس، گوسفند و حتی گاو گرمی دارند؛ هرچند شدت گرمی آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. همین باور اشتباه باعث می‌شود افراد هنگام مصرف مرغ، بی‌دلیل به آن ادویه زیاد اضافه کنند.

آیا سردی مواد غذایی با طبخ کاهش می‌یابد؟

ارشادی فر: زمانی که مواد غذایی حرارت می‌بینند، از میزان سردی آن‌ها کاسته می‌شود؛ ضمن اینکه برنج به‌تنهایی مصرف نمی‌شود و معمولاً همراه خورشت، سبزیجات یا ترکیباتی مانند سبزی‌پلو، لوبیا یا کلم طبخ می‌شود. افراط در طبقه‌بندی خوراکی‌ها به سرد و گرم، مردم را به اشتباه می‌اندازد.

متأسفانه علت اصلی این سردرگمی افرادی هستند که بدون دانش کافی خود را متخصص طب ایرانی معرفی می‌کنند. این افراد با ارائه توصیه‌های نادرست، مردم را به سمت مصرف بیش‌ازحد ادویه‌جات سوق می‌دهند؛ در حالی‌که مصرف طولانی‌مدت موادی مانند سیر خام یا زنجبیل بیش از دو هفته می‌تواند حرارت کبد را افزایش دهد و مشکلات جدی ایجاد کند. او هشدار داد: گرم شدن بیش‌ازحد کبد می‌تواند به تولید سودا، که مزاجی سرد است، منجر شود و اختلالات بیشتری ایجاد کند.

در فصل‌های پاییز و زمستان، افراد باید از خوراکی‌های موجود در فصل استفاده کنند و از افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار گرم یا سرد بپرهیزند. میوه‌های زمستانی مانند پرتقال و نارنج مزاجی متمایل به سردی دارند، اما مصرف آن‌ها مشکل‌ساز نیست؛ همچنین مواد ترش به طور معمول مزاج سرد دارند، اما مصرف متعادل آن‌ها در رژیم غذایی طبیعی مشکلی ایجاد نمی‌کند.

بهتر است ماست همراه غذا نباشد و به‌عنوان میان‌وعده مصرف شود؛ در مقابل، خوراکی‌هایی مانند کاهو که رطوبت مناسبی ایجاد می‌کنند، در فصل پاییز که فصل خشکی است، می‌توانند مفید باشند.

مواد غذایی گرم و سرد چیست؟

ارشادی فر: مردم باید وسواس نسبت به «سردی و گرمی» خوراکی‌ها را کنار بگذارند و بر تعادل غذایی تمرکز کنند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند اگر مزاج بلغمی دارند باید مرتب خوراکی‌های گرم مصرف کنند، در حالی‌که خوراکی گرم الزاماً ادویه نیست. خوراکی‌هایی مانند خرما یا عسل آن هم در مقدار محدود می‌توانند مفید باشند، اما اصل در تغذیه، اعتدال است.

مصرف کاهو در فصل پاییز و زمستان مشکلی ندارد؛ اما افرادی که رطوبت معده آن‌ها زیاد است، مانند کسانی که آب دهان‌شان زیاد ترشح می‌شود یا هضم مناسبی ندارند، باید در مصرف این خوراکی‌ها دقت بیشتری داشته باشند، اگر مصرف کاهو باعث تشدید رطوبت معده می‌شود، می‌توان از «مصلح» استفاده کرد؛ برای مثال افزودن شوید یا گلپر به کاهو.

بهترین روش تغذیه، مصرف میوه و خوراکی‌های همان فصل است و طبیعت خود نشان می‌دهد در هر فصل چه باید خورد. او پیشنهاد کرد در پاییز و زمستان، خورشت‌های مناسب فصل را هفته‌ای دو بار در برنامه غذایی قرار دهند؛ چه با سینه مرغ و چه با گوشت. همچنین مصرف انار در این فصل توصیه می‌شود؛ زیرا انار ترش سردتر و انار شیرین گرم‌تر است.

مردم باید از خوراکی‌هایی استفاده کنند که در همان فصل به طور طبیعی در دسترس هستند و بیش از حد درگیر سردی و گرمی نشوند. من هیچ‌گاه به مردم توصیه نمی‌کنم فلان خوراکی را در زمستان نخورند یا مثلاً خیار در زمستان ممنوع است، بلکه هر فرد می‌تواند همه چیز بخورد، به شرطی که افراط نکند.