اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

فرشید فرحناکیان| تنگه هرمز به‌رغم تمامی تلاش‌ها برای دور زدن آن، همچنان شاهرگ حیاتی تجارت جهانی انرژی است. گزارش «کپلر» و «اداره اطلاعات انرژی امریکا (EIA) » نشان می‌دهد که بیش از ۱۸ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی، همچنان روزانه از این گلوگاه استراتژیک عبور می‌کند؛ عددی که به‌ روشنی گواهی می‌دهد گزینه‌های جایگزین تنها مکملند، نه بدیل. این تنگه بعد از تنگه مالاکا، راهبردی‌ترین نقطه برای جریان نفت جهانی است.
چهار خط لوله- در دهه گذشته، برخی کشورهای منطقه ازجمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران اقدام به طراحی و احداث خطوط لوله‌ای کرده‌اند که هدفشان انتقال نفت بدون عبور از تنگه هرمز است. آمارهای رسمی اما نشان می‌دهد که مجموع ظرفیت عملیاتی این خطوط لوله، حداکثر 6/2 میلیون بشکه در روز است؛ این در حالی است که طبق داده‌های کپلر، روزانه 9/15 میلیون بشکه نفت خام و حدود 2/ 5 میلیون بشکه فرآورده نفتی از تنگه عبور می‌کند.  نخستین و مهم‌ترین خط لوله در این فهرست، پترولاین (Petroline) عربستان سعودی است که نفت خام را از مناطق شرقی این کشور به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند. شرکت آرامکو اگرچه در سال ۲۰۱۹ ظرفیت اسمی این خط را تا ۷ میلیون بشکه در روز اعلام کرد؛ اما طبق گزارش‌های رسمی، در عمل تنها حدود ۲ میلیون بشکه در روز از این خط لوله استفاده می‌شود. خط دوم عربستان، موسوم به IPSA، در گذشته برای انتقال نفت به سوریه فعال بود؛ اما در حال حاضر به ‌دلیل تحولات منطقه‌ای و تنش‌های سیاسی، غیرفعال است. این خط در دوران اوج خود ظرفیت 8/1 میلیون بشکه در روز داشت. در امارات متحده عربی نیز خط لوله‌ای به طول ۳۶۰ کیلومتر نفت را از منطقه حبشان در ابوظبی به بندر فجیره در سواحل دریای عمان منتقل می‌کند. ظرفیت اسمی این خط 8/1 میلیون بشکه در روز عنوان شده؛ اما در عمل تنها حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز از آن عبور می‌کند. 

نهایتا ایران نیز با خط لوله گوره- جاسک وارد این معادله ژئوپلیتیکی شده است. این خط که در تیرماه ۱۴۰۰ به بهره‌برداری رسید، ظرفیت اسمی یک میلیون بشکه در روز دارد؛ اما به ‌دلایلی همچون تکمیل ‌نشدن تاسیسات جانبی، ظرفیت آن به‌طور کامل فعال نشده است.

ایران؛ ژئوپلیتیک قاطع- با وجود تمرکز رسانه‌های غربی بر خطوط لوله جایگزین عربستان و امارات، واقعیت این است که هیچ ‌یک از این خطوط لوله؛ بدون لحاظ افزایش هزینه لجستیک، توان جبران نقش حیاتی تنگ هرمز را ندارد. حتی در سناریوی فعال شدن کامل همه خطوط، همچنان حدود ۱۳ میلیون بشکه نفت خام و بیش از ۵ میلیون بشکه فرآورده نفتی در روز ناگزیر باید از تنگه عبور کنند. این بدان معناست که ایران حتی بدون توسل به قدرت نظامی، همچنان در نقطه فشار بازار جهانی انرژی قرار دارد. چنین موقعیتی، به ‌درستی در ادبیات ژئوپلیتیک به عنوان قدرت بازدارندگی تعبیر می‌شود. توان بازدارندگی ایران پابرجاست؛ در هرگونه تنش یا درگیری در منطقه، عبور بیش از دوسوم نفت صادراتی جهان از مجرایی که در تیررس ایران قرار دارد، قدرت چانه‌زنی و بازدارندگی تهران را تقویت می‌کند. موقعیت ژئواستراتژیک ایران در تنگه هرمز، نقشی فراتر از ظرفیت تولید نفت بازی می‌کند و به عنوان یک ابزار چانه‌زنی در معادلات و مذاکرات منطقه‌ای و بین‌المللی عمل می‌کند. خط گوره-جاسک به ‌مثابه سرمایه راهبردی خاموش؛ چنانچه به ظرفیت عملیاتی کامل برسد، می‌تواند بخشی از صادرات نفت ایران را مستقل از تنگه انجام دهد و در عین‌ حال برگ ژئوپلیتیکی هرمز را نیز حفظ کند.

مزیت استراتژیک منحصر‌به‌فرد ایران-  با وجود میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در خطوط لوله جایگزین، تنگه هرمز همچنان گلوگاه اصلی صادرات انرژی جهان است. تنها عربستان و امارات با استفاده از این خطوط لوله تنگه هرمز را می‌توانند به‌ میزان محدودی (مجموعا 6/2 میلیون بشکه در روز) دور بزنند. عراق، کویت، بحرین و قطر با حجم کل 7/5 میلیون بشکه در روز هیچ مسیری برای دور زدن تنگه هرمز را ندارند. همچنین هیچ خروجی دیگری برای صادرات روزانه 10 میلیارد فوت مکعب گاز مایع طبیعی (LNG) قطر وجود ندارد. آنچه به ‌ظاهر یک تهدید ژئوپلیتیکی برای ایران تلقی می‌شود، در عمل یک مزیت استراتژیک منحصر‌به‌فرد است. امروز ایران در جایگاهی ایستاده که بدون آنکه نفت بیشتری تولید کند، معادلات صادرات نفت در خاورمیانه را هم در مشت دارد.

در این میان نیز در روزهای گذشته یمن به کشورهای عربی پیغام داده که فکر اقدام مستقیم علیه ایران را نکنند وگرنه در صورت هرگونه اشتباه محاسباتی توسط آنها، یمن نیز به نبرد رمضان 1404 هجری- شمسی وارد می‌شود و آزادانه تاسیسات حیاتی متجاوزان را هدف قرار می‌دهد. به‌واقع هم تنگه هرمز و هم خطوط لوله انتقال نفت عربستان و امارات تحت توان بازدارندگی ایران قرار دارند.