اعتماد/ متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

تنش‌های نظامی در خاورمیانه همواره یکی از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی در بازار جهانی انرژی محسوب می‌شود. در شرایطی که درگیری میان ایران و اسراییل-  امریکا فضای منطقه را ملتهب می‌کند، بازار نفت نیز به سرعت واکنش نشان می‌دهد و قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کند. بازار جهانی انرژی در شرایط جنگی به سرعت تحت تاثیر تحولات ژئوپلیتیک قرار می‌گیرد و کوچک‌ترین اختلال در مسیرهای صادراتی نفت و گاز می‌تواند موجی از نگرانی و افزایش قیمت را در سراسر جهان ایجاد کند. 

واکنش سریع بازار نفت 
 آلبرت بغزیان، اقتصاددان معتقد است؛ آنچه امروز در بازار جهانی نفت مشاهده می‌شود بیش از هر چیز ناشی از نگرانی نسبت به امنیت عرضه و مسیرهای انتقال انرژی است.  به گفته او، اقتصاد جهانی به‌ شدت به نفت خاورمیانه وابسته است و هرگونه اختلال در این منطقه می‌تواند بازارها را با شوک مواجه کند. بغزیان به «اعتماد» توضیح می‌دهد: بازار جهانی نفت نسبت به تحولات سیاسی و نظامی بسیار حساس عمل می‌کند. زمانی که احتمال کاهش عرضه یا اختلال در صادرات مطرح می‌شود، معامله‌گران بلافاصله قیمت‌ها را افزایش می‌دهند و افزایش قیمت نفت در چنین شرایطی بیشتر از آنکه ناشی از کاهش واقعی عرضه باشد، نتیجه نگرانی نسبت به آینده بازار است. او تاکید می‌کند: تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین نقاط استراتژیک در بازار انرژی جهان محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از نفت صادراتی کشورهای خلیج‌فارس از این مسیر عبور می‌کند و در صورت ایجاد ناامنی یا محدودیت در این مسیر، عرضه نفت به بازارهای جهانی با مشکل مواجه می‌شود. به گفته بغزیان، همین نگرانی‌ها کافی است تا بازار با افزایش قیمت روبه‌رو شود. در چنین شرایطی حتی احتمال اختلال نیز می‌تواند باعث جهش قیمت‌ها شود، زیرا بازار به آینده عرضه نفت واکنش نشان می‌دهد. این اقتصاددان بر این باور است؛ در زمان بحران تنها قیمت نفت افزایش پیدا نمی‌کند، بلکه هزینه‌های مرتبط با حمل‌ونقل نیز بالا می‌رود، درگیری‌های نظامی در منطقه خلیج‌فارس باعث افزایش هزینه بیمه نفتکش‌ها و هزینه حمل نفت می‌شود، این هزینه‌ها در نهایت در قیمت نهایی نفت و فرآورده‌های نفتی منعکس می‌شود. به گفته او، شرکت‌های کشتیرانی در شرایط جنگی با ریسک‌های بیشتری مواجه می‌شوند و همین مساله باعث می‌شود نرخ بیمه و هزینه‌های عملیاتی افزایش پیدا کند، در نتیجه حتی اگر حجم صادرات نفت تغییر زیادی نکند، افزایش هزینه‌های حمل می‌تواند قیمت انرژی را در بازار جهانی بالا ببرد. بغزیان توضیح می‌دهد: بسیاری از کشورهای مصرف‌کننده نفت برای مقابله با چنین بحران‌هایی ذخایر استراتژیک انرژی در اختیار دارند و این ذخایر برای مواقع اضطراری نگهداری می‌شود تا در صورت اختلال در عرضه بتوانند برای مدت محدودی نیاز بازار را تامین کنند.

با این حال او تاکید می‌کند: این ذخایر دایمی نیست و تنها برای مدیریت کوتاه‌مدت بحران کاربرد دارد، اگر تنش‌های سیاسی یا نظامی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، استفاده از ذخایر استراتژیک نمی‌تواند به‌طور کامل مشکل بازار را حل کند. بغزیان معتقد است؛ افزایش قیمت نفت می‌تواند تاثیر مستقیمی بر تورم جهانی داشته باشد، انرژی یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید و حمل‌ونقل در اقتصاد جهانی است و افزایش قیمت آن به سرعت در قیمت کالاها و خدمات منعکس می‌شود. به گفته او، زمانی که قیمت سوخت افزایش پیدا می‌کند، هزینه حمل‌ونقل کالاها نیز بالا می‌رود و این مساله در نهایت باعث افزایش قیمت بسیاری از کالاهای مصرفی می‌شود. به همین دلیل شوک‌های نفتی معمولا یکی از عوامل مهم در افزایش تورم جهانی به شمار می‌روند. این اقتصاددان تاکید می‌کند: بسیاری از شوک‌های ناشی از تنش‌های نظامی در بازار نفت موقتی است و پس از کاهش تنش‌ها بازار به تدریج به تعادل بازمی‌گردد. با این حال اگر درگیری‌ها طولانی یا مسیرهای اصلی انتقال نفت با اختلال جدی مواجه شود، این شوک می‌تواند به بحران گسترده‌تری در بازار انرژی تبدیل شود. به اعتقاد بغزیان، اقتصاد جهانی به ‌شدت به ثبات در بازار انرژی وابسته است و هرگونه اختلال در عرضه نفت خاورمیانه می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای رشد اقتصادی و تورم در بسیاری از کشورها به همراه داشته باشد.

سهم واقعی خاورمیانه در تجارت نفت
حمید حسینی، کارشناس انرژی و عضو اتاق بازرگانی ایران معتقد است؛ آنچه امروز بازار جهانی نفت را نگران می‌کند نه فقط کاهش تولید، بلکه اختلال در صادرات نفت از خاورمیانه است؛ منطقه‌ای که نقشی تعیین‌کننده در تامین نفت صادراتی جهان دارد.
او توضیح می‌دهد: بسیاری از تحلیل‌ها سهم خاورمیانه در بازار نفت را کمتر از واقعیت برآورد می‌کنند و درک درست از بازار انرژی زمانی به دست می‌آید که میان تولید نفت و نفت صادراتی تفاوت قائل شویم. حسینی می‌گوید: در جهان روزانه حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت تولید می‌شود، اما تمام این نفت وارد بازار تجارت جهانی نمی‌شود و بخش بزرگی از این تولید در همان کشورها مصرف شده و تنها حدود نیمی از آن در بازارهای بین‌المللی معامله می‌شود و نزدیک به ۵۰ میلیون بشکه نفت در روز وارد تجارت جهانی می‌شود و بقیه در داخل کشورها به مصرف می‌رسد. او تاکید می‌کند: در چنین شرایطی نقش خاورمیانه بسیار پررنگ‌تر از آن چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد. بخش بزرگی از نفتی که در تجارت جهانی جابه‌جا می‌شود از منطقه خلیج‌فارس و به‌ویژه از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند. حسینی توضیح می‌دهد: برخی معتقدند خاورمیانه تنها ۲۰ درصد نفت دنیا را تامین می‌کند، این در حالی است که این میزان حدود ۴۰ درصد نفت صادراتی جهان است، اگر در دنیا ۱۰۰ میلیون بشکه نفت تولید می‌شود تنها ۵۰ میلیون آن صادر می‌شود و ۵۰ میلیون دیگر آن را کشورها مصرف می‌کنند. بنابراین هرگونه ناامنی یا اختلال در این منطقه بلافاصله بازار جهانی نفت را دچار شوک می‌کند. به گفته حسینی، بازار انرژی بیش از هر چیز به ثبات در عرضه نیاز دارد، زمانی که خریداران اطمینان داشته باشند نفت در زمان مقرر تحویل داده می‌شود، بازار آرام باقی می‌ماند. اما وقتی احتمال اختلال در صادرات یا حمل‌ونقل ایجاد می‌شود، بازار واکنش سریع نشان می‌دهد. ماهانه ۱۰۰میلیون تن مواد پتروشیمی از این منطقه به بازار دنیا صادر می‌شود؛ ۵۴ میلیون تن عربستان، ۴۰ میلیون تن ایران و ۱۲ میلیون تن قطر و بخشی هم سایر کشورهای منطقه هستند و گاز مایع ماهانه ۳ میلیون تن از این منطقه صادر می‌شود که دچار مشکل شده است. او می‌گوید: در شرایط جنگی این نگرانی شدت می‌گیرد، زیرا علاوه بر احتمال اختلال در حمل‌ونقل، خطر توقف تولید در برخی میدان‌های نفتی نیز مطرح می‌شود. از سوی دیگر، موضوع امنیت تنگه هرمز به عنوان مهم‌ترین شاهراه انتقال نفت جهان به مساله‌ای تعیین‌کننده تبدیل می‌شود. حسینی با بیان اینکه نهمین روز است که نفتی از خلیج‌فارس صادر نشده است، تاکید می‌کند: تجربه روزهای اخیر نیز نشان می‌دهد بازار نفت به سرعت به این تحولات واکنش نشان می‌دهد و با کاهش صادرات از منطقه، قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کند.

آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت
در واکنش به افزایش قیمت‌ها، برخی کشورها تصمیم گرفتند بخشی از ذخایر استراتژیک نفت خود را وارد بازار کنند، طبق گزارش‌ها حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت ممکن است از ذخایر استراتژیک کشورهای (G7) آزاد شود، این اقدام تاثیر محدودی دارد. در دنیا تصمیم گرفته شد تا به مدت سه ماه ذخایر نفت داشته باشند در حال حاضر ژاپن بیشترین ذخایر را دارد، پس از آن چین و امریکا در مرحله آخر قرار گرفته است. به گفته حسینی، اگر صادرات نفت خلیج‌فارس را در نظر بگیریم، تنها در یک ماه حدود ۴۵۰ میلیون بشکه نفت از این منطقه صادر می‌شود، بنابراین حتی اجازه آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از سوی امریکا نیز نمی‌تواند برای مدت طولانی کمبود عرضه را جبران کند. او توضیح می‌دهد: چنین اقداماتی ممکن است برای چند روز یا چند هفته بازار را آرام کند، اما اگر بحران ادامه پیدا کند، قیمت‌ها دوباره روند افزایشی پیدا می‌کنند. حسینی تاکید می‌کند: بحران ایجاد شده تنها به بازار نفت محدود نمی‌شود و دیگر بخش‌های بازار انرژی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرند. به گفته او اروپا در سال‌های اخیر برای جایگزینی گاز روسیه به واردات گاز طبیعی مایع وابسته شده و بخش مهمی از این گاز از قطر تامین می‌شود. در صورتی که صادرات ال‌ان‌جی از منطقه خلیج‌فارس کاهش پیدا کند، اروپا ناچار می‌شود از سوخت‌های جایگزین استفاده کند. این مساله تقاضا برای فرآورده‌های نفتی مانند گازوییل و نفت‌کوره را افزایش می‌دهد و در نتیجه فشار بیشتری بر بازار نفت وارد می‌کند. او می‌گوید: در چنین شرایطی قیمت انواع حامل‌های انرژی از گاز طبیعی گرفته تا گاز مایع و حتی زغال‌سنگ نیز افزایش پیدا می‌کند و عملا همه بازارهای انرژی تحت تاثیر قرار می‌گیرند. گازوییل تنها در یک روز ۲۸ دلار رشد کرده و بنزین ۸۲ دلاری به ۹۸ دلار افزایش یافته است. حسینی معتقد است؛ افزایش قیمت انرژی یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید تورم در اقتصاد جهانی است. دو عامل اصلی بر تورم تاثیر می‌گذارند؛ نخست سیاست‌های پولی بانک‌های مرکزی و دوم قیمت انرژی. به گفته این کارشناس انرژی، زمانی که قیمت سوخت افزایش پیدا می‌کند، هزینه حمل‌ونقل، تولید و خدمات نیز بالا می‌رود و این مساله به سرعت در شاخص‌های تورمی منعکس می‌شود. حسینی به محاسباتی اشاره می‌کند: نشان می‌دهد اگر قیمت نفت به حدود ۱۱۵ دلار برسد، نرخ تورم در امریکا می‌تواند به حدود ۵.۵ درصد افزایش پیدا کند، در حالی که تورم فعلی این کشور حدود ۲.۷ درصد برآورد می‌شود و نرخ رشد اقتصادی ۲.۴ درصدی ۲۰۲۶ به ۹ دهم درصد کاهش پیدا می‌کند.

او اضافه می‌کند: افزایش قیمت انرژی همچنین می‌تواند رشد اقتصادی را کاهش دهد و حتی موجب افت بازارهای مالی و بورس‌های دنیا شود؛ موضوعی که در روزهای اخیر با کاهش شاخص بسیاری از بورس‌های جهان مشاهده می‌شود. حسینی معتقد است؛ اگر جنگ طولانی شود، کشورها تلاش می‌کنند منابع جایگزین برای تامین انرژی پیدا کنند. یکی از گزینه‌ها افزایش واردات نفت از کشورهایی مانند روسیه، کانادا، برزیل و ونزوئلاست. او تاکید می‌کند: افزایش تولید در این کشورها به سرعت امکان‌پذیر نیست و نمی‌تواند در کوتاه‌مدت کمبود عرضه در بازار جهانی را جبران کند. به گفته حسینی، علاوه بر نفت خام، صادرات محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی نیز از منطقه خاورمیانه نقش مهمی در بازار جهانی دارد. تنها عربستان سعودی سالانه ده‌ها میلیون تن محصولات پتروشیمی صادر می‌کند و قطر و دیگر کشورهای منطقه نیز سهم قابل توجهی در این بازار دارند. او توضیح می‌دهد: اختلال در صادرات این محصولات نیز می‌تواند زنجیره تامین صنایع مختلف در جهان را با مشکل مواجه کند. حسینی تاکید می‌کند: اقتصاد جهانی توان تحمل یک بحران طولانی در بازار انرژی را ندارد، اگر اختلال در صادرات نفت و گاز از خاورمیانه ادامه پیدا کند، فشار تورمی در بسیاری از کشورها افزایش پیدا می‌کند و رشد اقتصادی جهان با تهدید جدی روبه‌رو می‌شود. به اعتقاد او، تنها راه جلوگیری از تشدید بحران این است که تنش‌ها هر چه سریع‌تر کاهش پیدا کند و مسیرهای صادرات انرژی دوباره به حالت عادی بازگردد، در غیر این صورت، بازار جهانی انرژی با شوکی روبه‌رو می‌شود که پیامدهای آن نه تنها در بازار نفت، بلکه در کل اقتصاد جهانی احساس می‌شود.