هم میهن/متن پیش رو در «هم میهن» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

برنامه هسته‌ای ایران پیشرفت‌ها، عقب‌گردها و توقف‌های دیپلماتیک زیادی را تجربه کرده است

سینا عضدی-استاد مطالعات خاورمیانه دانشگاه جورج واشنگتن-مرکز سیمسون| خروج یکجانبه دولت ترامپ از توافق هسته‌ای ایران و حملات اسرائیل به پرسنل و زیرساخت‌های هسته‌ای ایران، تهران را به تلافی واداشته و این کشور آنقدر به برنامه هسته‌ای خود سرعت داده که می‌تواند به سرعت سلاح تولید کند. ایالات‌متحده و ایران در حال گفت‌وگو درباره «توقفی» هستند که ایران را از ساخت سلاح‌ دور کرده، زندانیان آمریکایی را آزاد کند و تنش‌‌های منطقه‌ای را بکاهد. گزارش‌های اخیر مبنی بر اینکه ایران و ایالات متحده در مورد گام‌های متقابل برای کاهش تنش از جمله در مورد برنامه هسته‌ای ایران به «تفاهم» رسیده‌اند، نشان می‌دهد که هر دو طرف می‌خواهند از یک بحران بزرگ در این بازه زمانی خاص جلوگیری کنند.
دولت بایدن درگیر جنگ اوکراین، چالش‌های مربوط به چین و تلاش برای انتخاب مجدد برای دور دوم است. ایران زیر بار تحریم‌ها است و به‌دنبال تقویت اعتبار خود پس از اعتراضات سراسری علیه حجاب است. ایران همچنین در حال آماده شدن برای یک گذار سیاسی بسیار مهم در عرصه داخلی است.
در این شرایط، آتش‌بس دیپلماتیک می‌تواند پیشرفت‌های هسته‌ای ایران را متوقف کند؛ پیشرفت‌هایی که از زمان خروج دولت دونالد ترامپ از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 2018 قابل‌توجه بوده است. ایران اکنون دارای مواد شکافت‌پذیر کافی برای ساخت چهار یا پنج بمب هسته‌ای است. به گفته برخی از کارشناسان، اگر ایران بخواهد ظرف چند ماه می‌تواند این مواد را به سلاح تبدیل کند.
برنامه هسته‌ای ایران در اواخر دهه 1950 در پس‌زمینه دوستی ایران و آمریکا متولد شد. تحت برنامه موسوم به اتم برای صلح، ایران یک راکتور تحقیقاتی کوچک از ایالات متحده دریافت کرد. شاه ایران در آن زمان فاقد دیدگاه استراتژیک هسته‌ای بود، اما مجذوب و شیفته مفاهیم غربی مدرنیته بود و برنامه‌های هسته‌ای تجسمی از این مفاهیم بود؛ شاه ایران قصد داشت خودنمایی کند.
یکی از دانشمندان هسته‌ای ایرانی که روی راکتور تحقیقاتی تهران کار می‌کرد، به‌شرط اینکه نامش فاش نشود به نگارنده گفت:«شاه عاشق فن‌آوری هسته‌ای بود تا بتواند به جهان عرب نشان دهد که من یک راکتور پنج مگاواتی دارم و شما ندارید». به گفته او، شاه تا پایان سلطنت خود در مورد موضوعات هسته‌ای «هم خودش فکر می‌کرد و هم خودش تصمیم می‌گرفت». در دهه 1970 به لطف درآمدهای هنگفت نفتی، شاه دستور توسعه این برنامه و قرارداد خرید چندین راکتور غیرنظامی از آلمان و فرانسه را صادر کرد. با این حال، ایالات متحده از نیات هسته‌ای شاه ناراحت بود و یکی از تحلیلگران سیا اواسط دهه 1980پیش‌بینی کرد که اگر «ایران به برنامه هسته‌ای خود ادامه می‌داد و شاه زنده می‌ماند و سایر کشورهای منطقه تسلیحات هسته‌ای خود را گسترش می‌دادند، ایران نیز تا این زمان به سلاح هسته‌ای دست می‌یافت.» سایر گزارش‌های اطلاعاتی ایالات متحده که توسط این نویسنده بررسی شده نشان می‌دهد که ارتش ایران کار بر روی طراحی وسایل انفجاری هسته‌ای را تا سال 1978، یک سال قبل از سرنگونی شاه، آغاز کرده بود. حتی زمانی که ایالات متحده و ایران شرکای امنیتی یکدیگر بودند، این دو در مورد اینکه آیا ایران «حق» داشتن فناوری هسته‌ای پیشرفته براساس معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) را دارد یا خیر، اختلاف‌نظر داشتند. موضوع بازفرآوری پلوتنیوم با توجه به پتانسیل آن برای ایجاد سوخت تسلیحاتی یک نقطه اختلاف خاص بود و ایالات متحده از ارائه این فناوری به ایران خودداری کرد.
منطق شاه در این دوره این بود که با توجه به برتری متعارف ایران، ایران نیازی به زرادخانه هسته‌ای ندارد، اما «اگر 20 یا 30 کشور کوچک و مضحک قرار است سلاح هسته‌ای تولید کنند»، ایران نیز باید آنها را داشته باشد. همانطور که اردشیر زاهدی سال‌ها بعد نوشت، استراتژی ایران دنبال کردن یک «ظرفیت افزایش» بود که بیشتر به‌عنوان استراتژی پوشش‌دهی شناخته می‌شود. جانشینان او نیز این مسیر را طی کرده‌اند.
جمهوری اسلامی ایران که بعد از سلطنت پهلوی بر سر کار آمد، در ابتدا برنامه هسته‌ای محمدرضا شاه را برنامه‌ای خیانت‌آمیز و پرهزینه می‌دانست که ایران را به امپریالیست‌های غربی وابسته می‌کند. با شروع جنگ ایران و عراق و استفاده گسترده عراق از سلاح‌های شیمیایی و حمایت قدرت‌های جهانی از تهاجم صدام‌حسین، دیدگاه ایران تغییر کرد. مرحوم اکبر هاشمی‌رفسنجانی، یکی از سیاستمداران کلیدی ایران که دو دوره ریاست‌جمهوری را برعهده داشت، می‌گوید: «وقتی شروع به کار کردیم، در حال جنگ بودیم و به دنبال این بودیم که این امکان را برای روزی داشته باشیم که دشمن ممکن است از قدرت سلاح اتمی استفاده کند. فکرمان این بود که...».
در سال 1981 زمانی که سازمان انرژی اتمی ایران کنفرانسی در مورد ساخت نیروگاه هسته‌ای برگزار کرد، کار هسته‌ای خود را از سر گرفت. ایران همچنین فعالیت‌های تبدیل اورانیوم در مقیاس کوچک را در مرکز فناوری هسته‌ای اصفهان آغاز کرد. این مرکز با طراحی فرانسوی‌ها و با کمک چین در سال 1984 تکمیل شد. در سال 1982، ایران کنسانتره اورانیوم را از آفریقای جنوبی وارد کرد. این ماده قبل از غنی‌سازی به کیک زرد و سپس به شکل گاز (UF6) تبدیل می‌شود. تا سال 1985، تلاشی تمام‌عیار برای احیای برنامه هسته‌ای شاه هدف دستیابی به توانایی غنی‌سازی اورانیوم و چرخه سوخت هسته‌ای، انجام شد. همانطور که برخی از محققان گفته‌اند، ایران نیز با شبکه عبدالقدیرخان تماس گرفت. این تماس در اواخر دهه 1980 برای به‌دست آوردن طرح‌هایی برای سانتریفیوژهای ابتدایی انجام شد. ایران مدل ساده P-1 یا IR-1 را که در ایران نام‌گذاری شد، انتخاب کرد تا در حد توان فنی کشور برای نیاز بومی باشد.
دهه 1990 شاهد گسترش بیشتر برنامه هسته‌ای ایران با کمک چین و روسیه بودیم. در ژانویه 1990، ایران قراردادی با چین امضا کرد که البته بحث غنی‌سازی در آن مستثنی شده بود. ایران و روسیه در ژانویه 1995 قراردادی را امضا کردند که براساس آن روسیه متعهد شد که راکتور هسته‌ای بوشهر را که توسط آلمان در دهه 1970 راه‌اندازی شده بود، تکمیل کند. مثل دوران قبل از انقلاب که دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل در رشته مهندسی هسته‌ای به خارج از کشور فرستاده می‌شدند، جمهوری اسلامی ایران نیز اعزام مهندسان به پاکستان و ایتالیا را برای تکمیل کادر نیروی انسانی ماهر خود آغاز کرد. تا تابستان 1999، دانشمندان ایرانی با آبشاری از 19 سانتریفیوژ IR-1 که در شرکت کالای الکتریک کار می‌کردند، اورانیوم را غنی‌سازی کردند. ایران با تسلط بر فناوری کلیدی مورد نیاز برای تولید سلاح‌های هسته‌ای وارد قرن بیست‌ویکم شد.
حمله آمریکا به عراق در سال 2003 محاسبات تهران را تغییر داد. رهبران ایران در مواجهه با قدرت بسیار برتر هسته‌ای، مواضع مکرر واشنگتن برای تغییر رژیم و همچنین سرنگونی دشمن قدیمی خود صدام حسین، براساس بسیاری از ارزیابی‌ها، تصمیم گرفتند کار بر روی طراحی سلاح‌های هسته‌ای را در پائیز سال 2003 پایان دهند. از این پس ایران صرفاً بر روی غنی‌سازی اورانیوم تمرکز کرد.
آنچه در پی آمد یک بازی موش و گربه دیپلماسی هسته‌ای بین ایران و ایالات متحده بود. از یک طرف تهران تلاش می‌کرد توانایی غنی‌سازی خود را گسترش بدهد و از سوی دیگر واشنگتن تلاش می‌‌کرد تحریم‌های اقتصادی بیشتری بر ایران اعمال کند. مانند گذشته، مشکل‌ترین مانع برای توافق، مسئله غنی‌سازی بومی بوده است. دولت جورج دبلیو بوش از ایران خواست غنی‌سازی را متوقف کند درحالی‌که پرزیدنت باراک اوباما یک برنامه هسته‌ای تحت نظارت دقیق و محدود در خاک ایران را پذیرفت. این امتیاز ایالات متحده در نهایت منجر به امضای برجام در سال 2015 شد که ایران را به مدت 15 سال با یک انبار کوچک 300 کیلوگرمی اورانیوم غنی‌شده تا حداکثر 67/3درصد ایزوتوپ U-235 محدود کرد. همچنین قرار بود تأسیسات ایران تحت نظارت دقیق آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باشد.
خروج ترامپ از توافق هسته‌ای یک اشتباه استراتژیک بود. پس از یک سال انتظار برای مشاهده اینکه آیا سایر طرف‌های برجام به‌رغم تحریم‌های ایالات متحده به تجارت با ایران ادامه می‌دهند یا خیر، ایران غنی‌سازی اورانیوم را در سطوح بالاتر و بالاتر از سر گرفت. ترور یکی از چهره‌های اصلی برنامه هسته‌ای ایران توسط اسرائیل در اواخر سال 2020، مجلس ایران را بر آن داشت تا از سرگیری غنی‌سازی تا 20 درصد را الزامی کند. پس از حمله اسرائیل به تأسیسات غنی‌سازی نطنز در آوریل 2021، ایران با آغاز غنی‌سازی 60 درصدی، فشار خود را افزایش داد. در آگوست 2021 نیز برخلاف برجام، کار تولید فلز اورانیوم را آغاز کرد.
تلاش‌ها برای احیای برجام پس از خروج ترامپ از قدرت، دست‌نیافتنی بوده است. با این حال، براساس ارزیابی‌های اطلاعاتی ایالات متحده، رهبران ایران هیچ تصمیم سیاسی برای ساخت تسلیحات هسته‌ای نگرفته‌اند، حتی درحالی‌که ذخایر اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحات ایران افزایش یافته است و اختلافات با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر سر آثار غیرقابل توضیح اورانیوم در سایت‌های اعلام‌نشده ادامه دارد.
گزارش‌های اخیر در مورد اقدامات متقابل ایران و ایالات‌متحده، بن‌بست را حل نخواهد کرد، اما می‌تواند از تشدید بیشتر تنش که می‌تواند منطقه را به آتش بکشد، جلوگیری کند. دو کشور همچنین می‌توانند مبنایی برای دیپلماسی آینده و نوعی از توافق هسته‌ای ایجاد کنند که این بار بهتر بتواند از آزمون زمان، موفق خارج شود.