فرهیختگان/ « سیاست و تقاضای هویت » عنوان یادداشت روزنامه فرهیختگان به قلم سیدحسین امامی است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
 
متخصصان علوم سیاسی و جامعه‌شناسی معتقدند بشر امروز، بیش از هر زمان دیگری به موضوع هویت نیازمند است. در این بین کشور ما ایران با توجه به قومیت‌ها و قبایل و طوایفی که البته همگی در زیرمجموعه آریایی می‌گنجند، به اهمیت این مساله واقف است. بسیاری از دشمنان در پی گسستن هویت‌های ملی و رشد و عمق‌بخشیدن به هویت‌های محلی و قومی و قبیله‌ای هستند. تعدادی از اندیشمندان و توده‌های وابسته هم به این امر اهتمام ورزیده و بر طبل آنها می‌کوبند. باید راه چاره‌ای اندیشید و مردم خصوصا جوانان را به این کشور و این آب و خاک و فرهنگ وفادارتر کرد. این مساله زمانی خود را بیشتر نمایان می‌کند که آمار مهاجران از کشور اعم از تحصیل‌کرده و غیرتحصیل‌کرده را ببینیم تا عمق وخامت اوضاع را درک کنیم. اگرچه برخی از این دانشجویان مهاجر به کشور برمی‌گردند، اما بیشتر آنها در همان‌جا رحل اقامت می‌گزینند. اخیرا تعدادی از پزشکان، پرستاران، ورزشکاران و هنرمندان کشور ما به دلایل مختلف که عمدتا اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، کشور را ترک کردند و تابعیت کشورهای دیگری را پذیرفتند. البته هر نوع مهاجرتی صرفا و ذاتا بد نیست، مهاجرانی وجود دارند که نه‌تنها در فرهنگ غرب هضم نمی‌شوند و اصالت فرهنگی خود را حفظ می‌کنند، بلکه حتی فرهنگ و اصالت ایرانی اسلامی ما را در آنجا نشر می‌دهند. 
از ابتدای مواجهه ما با فرهنگ جدید غرب موسوم به مدرنیته یا تجدد، از طرف اندیشمندان، روشنفکران، روحانیون و به‌هر‌حال بزرگان فرهنگی این کشور دیدگاه‌های مختلفی مطرح شد. عده‌ای تمایل داشتند خود را تسلیم آن کنیم و از سر تا پا غربی شویم. عده‌ای بالکل به مقابله با آن برخاستند و مخالفت کردند. عده‌ای هم راه متعادل‌تری را برگزیدند و گفتند محاسن آن را بگیریم و معایب و مضرات آن را دور بریزیم. به هر حال مردم هم عملا هر سه این گرایش را در میان خود دارند. عده‌ای غرب‌گرا، عده‌ای سنتی و عده‌ای هم ترکیبی از سنت و تجدد را در خود جمع کرده‌اند. 
روی دیگر سکه غرب‌گرایی و از دست دادن هویت و اصالت فرهنگی‌مان، هویت ایرانی - اسلامی است که به وطن، آب و خاک، دین، فرهنگ، سنت، تمدن باستانی، دانشمندان، ادبا، شعرا، افتخارآفرینان جهانی و بزرگان دینی و همه کسانی که برای این مرز و بوم زحمت کشیدند و می‌کشند و در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، ورزشی و... افتخارآفرینی می‌کنند، ببالیم و اصالت خود را از دست ندهیم و به آن افتخار کنیم. حفظ اصالت آنقدر مهم است که وقتی اصالت خود را حفظ کنیم، باقی خواهیم ماند. برای اینکه اصولا تاریخ ما هویت ماست. اگر از گذشته خود گسسته شویم چیزی باقی نخواهد ماند. نه تجدد کاذب را بخواهیم و نه سنت تصنعی را، سنت واقعی را بخواهیم که با تجدید حیات آن، سنت خود را حفظ کنیم. 
هویت با یکی از نیازهای دائمی انسان، یعنی نیاز به بازشناسی یا به رسمیت شناخته شدن از سوی دیگران و جامعه پیوند می‌خورد. وقتی هویت فرد یا گروهی انکار یا تحقیر می‌شود بدان معناست که موجودیت آن فرد یا گروه زیر سوال رفته و پذیرفته نمی‌شود. بنابراین می‌توان گفت: در کشورهای استبدادی و دیکتاتوری که شأن و مقام و جایگاهی برای مردم شناخته نمی‌شود، همچنان هویت مساله اول اجتماعی و سیاسی آنهاست. از این‌رو می‌توان گفت: هویت و تلاش برای کسب شأن و جایگاه و کسب هویت در بیشتر کشورهای جهان، امری رو به گسترش و دغدغه‌ای جدی برای مردم است. 

هویت، می‌تواند موضوع پیچیده‌ای باشد. وقتی توجه خودمان را از مفهوم همسان بودن با خود، به مفهوم سهیم بودن در هویت با افرادی دیگر از گروهی خاص معطوف می‌کنیم، یعنی شکلی که ایده یا فکر هویت اجتماعی غالبا به خود می‌گیرد، بر پیچیدگی آن افزوده می‌شود. مفهوم هویت از طُرُق مختلف بر افکار و اعمال ما اثر می‌گذارد. هویت‌ها، جملگی ساخته می‌شوند و اگرچه طبیعی به نظر می‌رسند، اما درواقع طبیعی و ذاتی نیستند. قدرت‌های مسلط، همواره دست‌اندرکار هویت‌سازی هستند و برای حفظ این هویت می‌کوشند. پس اگر هویت‌ها ساخته می‌شوند، باید منابع و مصالحی نیز برای ساخت آنها وجود داشته باشد. به بیان دیگر در هر جامعه‌ای باید منابعی و مصالحی نیز برای ساخت آنها وجود داشته باشد. به بیان دیگر هر جامعه باید منابعی هویت‌بخش و معناآفرین را در اختیار اعضای خود قرار دهد تا آنان بتوانند هویت بیابند و زندگی خود را معنادار سازند. شرایط و چهارچوب لازم برای ترکیب، پردازش و بازتعریف منابع هویت‌بخش هم توسط جوامع و گفتمان‌های مسلط فراهم می‌شود. 
به روایت آنتونی گیدنز و بسیاری از نظریه‌پردازان اجتماعی دیگر، هویت انسان معاصر خصلت بازاندیشانه یا بازتابی دارد. بازتابندگی هویت به معنای سیال بودن و تغییر هویت، درنتیجه دگرگونی شرایط فرهنگی و اجتماعی و ظهور دانش‌ها، دانستی‌ها و به‌خصوص تکنولوژی‌های ارتباطی و رسانه‌های جدید است. به تعبیری دیگر، تلقی یا تصور هویت به مثابه امری ثابت، ازلی و ابدی به پایان رسیده است. از این‌رو دیگر هویت ملی در تمام ابعادش، رنگ‌های مختلفی به خود گرفته و متناسب با شرایط تازه اشکال تازه‌ای از آن ظهور و بروز می‌یابد. از دیدگاه جامعه‌شناسانه به آسانی می‌توان در این باره به توافق رسید که تمام هویت‌ها برساخته می‌شوند، اما مساله اصلی این است که چگونه؟ از چه چیزی؟ توسط چه کسی؟ و به چه منظوری؟ برای برساختن هویت‌ها از مواد و مصالحی مثل تاریخ، جغرافی، زیست‌شناسی، نهادهای تولید و بازتولید، خاطره جمعی، رویاهای شخصی، دستگاه و جهاز قدرت و وحی و الهامات دینی استفاده می‌شود. اما افراد، گروه‌های اجتماعی و جوامع تمامی این مواد خام را می‌پرورانند و معنای آنها را مطابق با الزامات اجتماعی و پروژه‌های فرهنگی که ریشه در ساخت اجتماعی و چهارچوب زمانی ـ مکانی آنها دارد، از نو تنظیم می‌کنند. 
بحث هویت ملی در ایران پیچیده و دشوار است. بخشی از دلایل این پیچیدگی نظری است که ریشه‌های داخلی و خارجی دارد و بخشی دیگر دلایل عینی و واقعی دارد که آن نیز ریشه‌های داخلی و خارجی دارد. 
مقام‌معظم‌رهبری درباره اهمیت هویت می‌فرمایند: «درمورد آموزش‌و‌پرورش، یک نکته‌ کلی‌ وجود دارد که بنده روی آن تاکید می‌کنم، در صحبت‌ها و نوشته‌ها هم تکرار شده این معنا. ما بایستی کاری کنیم که دانش‌آموز ما دارای هویت ملی بشود؛ هدف از تربیت دانش‌آموز، از آمدن این دانش‌آموز به مدرسه، به دبستان یا دبیرستان، صرفا این نباشد که بخواهد درس یاد بگیرد. خب بله، درس هم باید یاد بگیرد، علم هم باید بیاموزد، اما مهم‌تر از علم‌آموزی یا لااقل در حد علم‌آموزی این است که او احساس هویت بکند، یک انسان باهویت ساخته بشود در اینجا که هویت ملی و احساس اعتمادبه‌نفس ملی پیدا بکند و کودک ما از عمق جان، با افتخارات کشور آشنا بشود؛ این چیزی است که امروز وجود ندارد... . ما چرا افتخارات ملی خودمان را نمی‌شناسیم؟ این خیلی مهم است. یک بخش از این چیزهایی که می‌گوییم «هویت ملی» همین است که افتخارات ملی را، گذشته‌ علمی را، گذشته‌ سیاسی را، گذشته‌ بین‌المللی را بشناسند، تلاشی که شده و مجاهدتی که شده بشناسند. قضایای انقلاب را چه تعدادی از این بچه‌های امروز، نسل سوم و چهارم، درست می‌دانند؟» (21 اردیبهشت 1401 در دیدار با معلمان)
در ایران مانند سایر بلاد شرق، نوع مواجهه با تجدد، پاسخ به هویت را مشخص می‌کند، اما تجدد تاریخ ثابت و واحدی نداشته و تعاریف و تفاسیر متفاوتی از آن شده است. ایرانیان نیز تفاسیر متفاوتی داشته‌اند، لذا ما با گفتمان‌های هویتی متعدد روبه‌رو هستیم. این تنوع هم طولی است و هم عرضی. ما هم با تغییر تاریخی گفتمان‌های هویت و هم در هر دوره از دوره‌های تاریخی با گفتمان‌های متعددی روبه‌رو هستیم، درحالی‌که تنوع اول ناشی از دگرگونی شرایط اجتماعی– تاریخی است. تنوع دوم از تنوع پاسخ‌ها به مساله تجدد و هویت در یک مقطع خاص زمانی برمی‌خیزد. همه این گفتمان‌ها در بیرون از حوزه‌های علمی یا دانشگاهی تولید شده‌اند. فقط در دوره متأخر است که بحث از هویت ملی به دانشگاه‌ها راه یافته است. مساله هویت چه در غرب و چه در شرق و چه در ایران مساله‌ای متعلق به حوزه عمومی بوده است. 
ظاهرا سیاست در جهان امروز براساس تقاضای هویت تعریف می‌شود. فوکویاما همانند آمارتیا سن بر جنبه خشونت و درگیری‌های ناشی از بدفهمی‌های هویت اشاره دارد و می‌گوید: «اگر درکی عام از کرامت انسان ایجاد نکنیم، محکوم به تحمل کشمکشی دائمی هستیم.» 
به تعبیر ویلیام هانوی، از ایران‌شناسان و شرق‌شناسان برجسته، ما تا ندانیم که بودیم، نمی‌توانیم بدانیم که هستیم. یعنی شناخت هستی ما در گرو شناخت تاریخی ماست و تا ندانیم که چگونه به جایی که هستیم رسیده‌ایم، نمی‌توانیم بدانیم که به کجا می‌رویم. این سخن پرمعنا و پرمغزی است. ما هر کجا که می‌خواهیم برویم، چه در قالب توسعه اقتصادی، توسعه سیاسی یا توسعه فرهنگی، ابتدا باید ببینیم که در تاریخ چه جایگاهی داشته‌ایم، چه بوده‌ایم، چگونه به اینجایی که الان هستیم، رسیده‌ایم؟ برای آینده‌سازی باید گذشته را خوب شناخت. 
نام یک کشور، ضمن ایجاد هویت، زمینه یکپارچگی و وحدت ملی آن سرزمین را نیز فراهم می‌سازد. زمانی می‌توان از نام یک کشور به‌عنوان مولفه مهمی از قدرت نرم و افزایش بُرد نرم‌افزاری آن یاد کرد که با پشتوانه‌های تاریخی و هوش قوی، شناخته شده و از اقتدار و جایگاه مناسبی برخوردار باشد و به تعبیر امروزی بتواند به‌عنوان یک برند نیرومند شناخته شود. بدون شک نام سرزمین ایران، به دلیل شهرت تاریخی و کهن آن، دارای چنین ویژگی‌هایی می‌باشد. اقوام مختلف ایرانی به‌رغم اختلاف در قومیت‌ها [و حتی زبان محلی، دین و مذهب مختلف] و گروه‌های فارس، آذری، کرد، بلوچ و ترکمن و... همگی خود را دارای هویت ایرانی و از نژاد آسیایی می‌شناسند و اکثرا به دنبال تکیه بر قومیت، جدای از فضای جغرافیایی ایران نبوده‌اند. گواه بر این مساله، حضور همه اقوام، ادیان و مذاهب ایرانی در دفاع از کشور در جنگ‌های مختلف خصوصا در هشت سال دفاع مقدس می‌باشد. 
کاستلز طبق فرضیه‌ای که طراحی کرده می‌گوید: «به‌طور کلی اینکه چه کسی و به چه منظوری هویت جمعی را برسازد، تا حد زیادی تعیین‌کننده محتوای نمادین هویت مورد نظر و معنای آن برای کسانی است که خود را با آن یکی می‌دانند یا خود را بیرون آن تصور می‌کنند.» از آنجا که ساختن اجتماعی هویت همواره در بستر روابط قدرت صورت می‌پذیرد، وی بین سه صورت و منشأ برساختن هویت تمایز قائل می‌شود: هویت مشروعیت‌بخش توسط نهادهای غالب جامعه ایجاد می‌شود تا سلطه آنها را بر کنشگران اجتماعی گسترش دهد و عقلانی کند. هویت مقاومت به دست کنشگرانی ایجاد می‌شود که در اوضاع و احوال یا شرایطی قرار دارند که از طرف منطق سلطه بی‌ارزش دانسته می‌شود یا داغ ننگ بر آن زده می‌شود. هنگامی که کنشگران اجتماعی با استفاده از هرگونه مواد و مصالح فرهنگی قابل دسترسی، هویت جدیدی می‌سازند که موقعیت آنان را در جامعه از نو تعریف می‌کند و به این ترتیب در پی تغییر شکل کل ساخت اجتماعی هستند، هویت برنامه‌دار تحقق می‌یابد. 
کاستلز معتقد است هر یک از فرآیندهای هویت‌سازی، به نتیجه متفاوتی در ایجاد جامعه می‌انجامد. هویت مشروعیت‌بخش جامعه مدنی را ایجاد می‌کند. هویت مقاومت منجر به ایجاد جماعت‌ها یا اجتماعیات می‌شود. سومین فرآیند ساختن هویت، یعنی هویت برنامه‌دار، به ایجاد سوژه می‌انجامد. سوژه‌ها با اینکه به وسیله افراد ساخته می‌شوند، همان افراد نیستند. سوژه‌ها کنشگر اجتماعی جمعی هستند که افراد به کمک آنها در تجربه‌های خود به معنایی همه‌جانبه دست می‌یابند. در اینجا ساختن هویت، پروژه یا برنامه‌ای برای یک زندگی متفاوت است که هرچند ممکن است مبتنی‌بر یک هویت تحت ستم باشد، اما در جهت دگرگونی جامعه به منزله استمرار برنامه این هویت گسترش یافته است. 
کاستلز برخلاف گیدنز معتقد است پیدایش جامعه شبکه‌ای فرآیندهای برساختن هویت را در دوره مدرنیته متأخر زیر سوال می‌برد و به این ترتیب شکل‌های جدیدی از تغییر اجتماعی خلق می‌کند.