هم میهن/متن پیش رو در «هم میهن» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

اظهارات ضدونقیض، سرنوشت بزرگترین خرید تسلیحات نیروی هوایی ایران در ۳۰ سال گذشته را در هاله‌ای از ابهام قرار داده‌ است

شهاب شهسواری| بعد از انتشار بیانیه مشترک وزرای خارجه روسیه و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس که در آن اظهارات نامتعارفی علیه تمامیت ارضی ایران مطرح شده ‌بود، بار دیگر موضوع روابط تهران و مسکو و بدعهدی‌های روسیه در رابطه با ایران، زیر ذره‌بین رسانه‌ها و تحلیل‌گران قرار گرفته ‌است.  به‌رغم روابط صمیمانه تهران و مسکو در سال‌های اخیر، دولت روسیه تاکنون بارها در حوزه‌های مختلف با تعلل و تأخیر در اجرای تعهداتش باعث ایجاد هزینه و آسیب به منافع ایران شده ‌است.  از تأخیر روسیه در واگذاری سامانه‌های دفاع هوایی اس-۳۰۰ به ایران، همزمان با همکاری این کشور با دولت‌های غربی برای تصویب قطعنامه‌های ضدایرانی در شورای امنیت سازمان ملل متحد گرفته تا تأخیر طولانی در تکمیل واحد نخست نیروگاه اتمی بوشهر، همگی مسائلی بود که جدیت روسیه را در رابطه‌اش با تهران زیر سوال می‌برد. این رفتارهای روسیه با زمزمه‌های اخیر در مورد بی‌میلی روسیه به واگذاری جنگنده‌های سوخو-۳۵ به ایران در ماه‌های اخیر، تکمیل شده ‌است. گمانه‌زنی‌ها در مورد تمایل ایران برای خرید جنگنده‌های روسی از مدت‌ها پیش در رسانه‌های ایران و جهان مورد توجه قرار گرفته ‌بود.  از سال ۱۳۹۹ که براساس برجام تحریم‌های شورای امنیت برای تجارت سلاح‌های متعارف ایران لغو شد، زمزمه‌ها در مورد خریدهای تسلیحاتی جدید به‌ویژه در حوزه نیروی هوایی مطرح شده‌ بود.  آخرین بار ایران سال ۱۹۹۰ تعدادی جنگنده از اتحاد جماهیر شوروی خریداری کرد و از آن زمان دیگر هیچ جنگنده جدید خارجی وارد ناوگان نیروی هوایی ایران نشده‌است.  در طول سال‌های گذشته گمانه‌زنی‌هایی در مورد تمایل ایران به خرید جنگنده‌های سوخو-۳۰ در رسانه‌ها مطرح می‌شد، اما شهریورماه سال گذشته امیرسرتیپ خلبان حمید واحدی در گفت‌وگویی به این گمانه‌زنی‌ها پایان داد و خبر داد که خرید جنگنده‌های سوخو-۳۰ در برنامه ایران نیست و خرید جنگنده سوخو ۳۵ در دستور کار است.  از آن زمان خبرها و گزارش‌های متعددی در مورد تکمیل فرآیند خرید و واگذاری این جنگنده‌ها به ایران مطرح شده‌است. موضوع خریداری جنگنده‌های سوخو-۳۵ موضوع اظهارنظرهای ضدونقیض از سوی مقام‌های جمهوری اسلامی ایران بود.  دریادار فدوی، جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اسفندماه سال گذشته گفته‌بود: «موضوع خریداری این جنگنده‌ها از سوی کشورمان، اهمیت چندانی ندارد.»  اندکی قبل از این اظهارنظر، شهریار حیدری، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی گفته‌بود: «جنگنده‌های سوخو-۳۵ که ایران به روسیه سفارش داده است، اوایل سال آینده وارد کشور می‌شود.»  وی گفته‌بود: «ما به کشور روسیه سفارش‌هایی نظیر سیستم‌های پدافندی، موشکی و همچنین بالگرد را نیز داده‌ایم و اکثر این سلاح‌ها به‌زودی وارد کشور می‌شوند.»  اما با گذشت ۶ ماه از این اظهارات هنوز خبری از ورود این تسلیحات نظامی به ایران نشده‌است.  اواخر اردیبهشت‌ماه سال جاری، یک رسانه دولتی در ایران مدعی شد که جنگنده‌های سوخو-۳۵ اوایل خردادماه وارد ایران می‌شوند، اما این ادعا هم عملی نشد.  پیش از آن هم برخی رسانه‌های خارجی مدعی شده‌بودند که خلبان‌های نیروی هوایی ایران در حال آموزش دیدن برای استفاده از این جنگنده‌ها در روسیه هستند.

جزئیات دقیقی از توافق یا قرارداد احتمالی ایران برای خریدهای تسلیحاتی از روسیه منتشر نشده‌است و مقام‌های نظامی و اجرایی از تایید رسمی آن خودداری می‌کنند.  تازه‌ترین اظهارنظر یک ماه پیش بار دیگر از سوی فرمانده نیروی هوایی ارتش مطرح شد که گفته‌بود نیروی هوایی به این جنگنده‌ها نیاز دارد اما اطلاعی در مورد زمان واگذاری آنها به ایران وجود ندارد و این خرید نیاز تصمیم مقام‌های ارشد نظام است. در مورد نحوه پرداخت هزینه خرید این جنگنده‌ها به روسیه هم گمانه‌زنی‌های مختلفی در رسانه‌ها مطرح شده‌است.  رسانه‌های غربی مدعی هستند که ایران به ازای واگذاری پهپادهای شاهد-۱۳۶ به روسیه برای استفاده در جنگ اوکراین، قرار است این جنگنده‌ها را در کنار تعدادی دیگر از تجهیزات نظامی از جمله تعدادی هلی‌کوپتر دریافت کند.  پایگاه خبری انگلیسی‌زبان بورس‌بازار، به نقل از چند منبع دیپلماتیک و امنیتی مدعی شد که ایران هزینه خرید این جنگنده‌ها را پیشتر و در دوره دوم ریاست‌جمهوری حسن روحانی کامل به روسیه پرداخت کرده‌است، اما روسیه از آن زمان از تحویل جنگنده‌ها به ایران خودداری کرده‌است.  برخی تحلیل‌گران معتقدند که دلیل تعلل روسیه در انجام تعهداتش در روابط با ایران، تلاش برای جلب رضایت اسرائیل است.  اکسیوس یک ماه پیش گزارش داده‌بود که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل در جلسه استماعی در کنست گفته‌است که به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در مورد همکاری‌های نظامی با ایران اعتراض کرده‌است.

جنگنده‌های سوخو-۳۵ می‌توانست مدرن‌ترین جنگنده‌هایی باشد که به ناوگان نیروی هوایی ایران اضافه شود.  آخرین باری که ایران جنگنده‌های جدیدی برای نیروی هوایی خود خرید، مربوط به بیش از ۳۰ سال پیش و خرید چند فروند هواپیمای میگ-۲۹ و سوخو-۲۴ از اتحاد جماهیر شوروی سابق بود. سوخو-۳۵ مدرن‌ترین جنگنده‌ای است که توسط روسیه طراحی شده و توانایی رهگیری ۳۰ هدف هوایی به صورت همزمان و درگیری با دست‌کم ۲ هدف هوایی و ۴ هدف زمینی به صورت همزمان دارد.

جنگنده‌هایی برای مصر
در رسانه‌ها عددهای مختلفی در مورد سفارش سوخو-۳۵ مطرح شده‌است. گفته می‌شود ایران بین ۲۴ تا ۵۰ فروند از این جنگنده‌ها را به روسیه سفارش داده‌است.  مشهورترین روایت، ۲۴ فروند سوخو-۳۵ است.  این ۲۴ فروند سوخو-۳۵ سال ۲۰۱۹ توسط ارتش مصر سفارش داده‌شده‌بود.  اما مصری‌ها به این دلیل که نگران بودند براساس قانون کاتسا تحت تحریم‌های ثانویه آمریکا قرار بگیرند، تصمیم گرفتند این قرارداد را لغو کنند.  براساس ماده ۲۳۱ قانون کاتسا، هر کشوری که «وارد معامله‌های جدی با بخش‌های دفاعی و اطلاعاتی روسیه» شود، توسط آمریکا تحریم می‌شود.  قانون کاتسا یا قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم، سال ۲۰۱۷ علیه ایران، روسیه و کره‌شمالی در کنگره آمریکا تصویب شده‌بود.