فرهیختگان/متن پیش رو در «فرهیختگان» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

روز گذشته خبری با این تیتر در رسانه‌ها منتشر شد؛ تهران در محاصره گاز «ازون». روزنامه دنیای اقتصاد در گزارشی به بررسی وضعیت انتشار گاز ازون در هوای تهران پرداخت و نوشت: «با توجه به ارتباط تنگاتنگ آلاینده‌‌‌‌های انسان‌ساخت خروجی از اگزوز خودروها با تولید آلاینده ثانویه ‌ازون‌، تهرانی‌‌‌‌ها تابستان امسال فقط از بابت گرمای هوا نیست که در معرض این نوع از آلودگی قرار گرفته‌‌‌‌اند، بلکه به واسطه انتشار ذرات معلق با منشا طبیعی یا انسان‌‌‌‌ساخت با تشدید انتشار گاز ازون مواجه شده‌‌‌‌اند. میانگین شاخص کیفیت هوای شهر تهران به لحاظ آلاینده ازون از ابتدا تا انتهای تیرماه امسال 90.5 واحد بوده و این یعنی در این ماه همواره هوا در مرز ناسالم شدن از بابت انتشار این آلاینده تابستانی بوده است. تهرانی‌‌‌‌ها به ترتیب در روزهای دوم، سوم، هفتم، هشتم، نهم، دهم، دوازدهم، بیست‌‌‌‌وپنجم و بیست‌‌‌‌وهفتم تیرماه هوای آلوده به ازون تنفس کردند اما این به معنای سلامت هوا در بقیه روزهای سپری‌شده از اولین ماه تابستان نیست؛ کمااینکه میانگین شاخص کیفیت هوا به لحاظ ازون در کل این ماه 90.5 بوده و این یعنی شاخص ازون همواره در نزدیکی مرز تنزل کیفیت هوا به شرایط ناسالم (100) نوسان داشته است و به این ترتیب حتی در برخی از روزهایی که ظاهرا میانگین شاخص ازون در کل ایستگاه‌‌‌‌ها کمتر از 100 واحد بوده، در برخی از مناطق گرم شهر، غلظت ازون از حد مجاز فراتر بوده است، هرچند درنهایت میانگین مقادیر ایستگاه‌‌‌‌ها به عددی کمتر از مرز آلودگی رسیده است. از طرفی مرز پاکی هوا 50 تعریف شده که در تیرماه حتی یک روز هم شاخص ازون زیر 50 نبوده است.»
ما هم آمارهای مربوط به آلودگی هوا به صورت کلی و هم آلاینده ازون را در بازه اول سال تا اول مرداد ماه سال‌های 1400، 1401 و 1402 بررسی کردیم که نشان می‌دهد وضعیت هوای تهران، همواره نامطلوب بوده و این مستقیما بر سلامتی شهروندان اثر گذاشته است (طبق اطلاعات موجود در سامانه مرکز کنترل کیفیت هوای تهران):

سال 1400
تعداد روزهای پاک: 2 روز
تعداد روزهای قابل‌‌قبول: 99 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 23 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 1 روز
تعداد روزهای بسیار ناسالم: 1
تعداد روزهای خطرناک: 2

سال 1401
تعداد روزهای پاک: 2 روز
تعداد روزهای قابل قبول: 64 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 50 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 6 روز

سال 1402

تعداد روزهای پاک: 8 روز
تعداد روزهای قابل قبول: 89 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 27 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 1 روز

وضعیت انتشار گاز ازون در هوای پایتخت هم طی سال‌های اخیر متغیر بوده است. در این باره اعداد زیر که نشان‌دهنده وضعیت سلامت هوای ایام ابتدای هر سال تا اول مرداد ماه همان سال است، وجود دارد. 

سال 1400
تعداد روزهای پاک: 9 روز

تعداد روزهای قابل قبول: 100 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 15 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 1 روز

سال 1401
تعداد روزهای پاک: 57 روز
تعداد روزهای قابل قبول: 46 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 20 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 2 روز

سال 1402
تعداد روزهای پاک: 52 روز
تعداد روزهای قابل قبول: 58 روز
تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس: 14 روز
تعداد روزهای ناسالم برای همه گروه‌ها: 1 روز

اگر مبنای فهم مطالبات عمومی را مواجهه شخصی و مشاهدات بگذاریم، خب خیلی از اطرافیان و دوستان مساله آلودگی هوا ندارند و لا به لای گلایه از وضعیت گرمای زیاد هوا، ناظر به کدر بودن رنگ آسمان، اشاراتی به آلودگی هوا هم می‌شود. اما خب این بی‌دغدغه بودن ناظر به جمع محدودی است که دور و اطراف بعضی از ما هستند. نکته مهم اما مساله آلودگی هوا توسط آلاینده‌های مختلف است و مطالبه‌ای است که به اذعان نتایج حاصل از پژوهش‌ها دغدغه بسیاری از شهروندان کلانشهرها، خصوصا تهرانی‌هاست. به همین خاطر به محض انتشار اخباری مبنی‌بر آلودگی هوا و وضعیت نامناسب شهر، توجهات به این مساله جلب و مطالبات حول آن شکل می‌گیرد. امسال مثل بعضی دیگر از سال‌های قبل و برمبنای یک روند صعودی چند‌ساله، خیلی زودتر از ایام و ماه‌های مشهور‌ مثل آذر و دی، در تابستان و بعضا بهار ذرات آلاینده میهمان ریه‌های شهروندان تهرانی شدند و همین باعث تعجب و البته نگرانی خیلی‌ها شد. ناگفته نماند که این اولین بار نبوده که در این ایام و ماه‌ها آلودگی هوای تهران را محاصره می‌کند، اما خب ایام آلودگی در ذهن تهرانی‌ها، مربوط به اواخر پاییز و اوایل زمستان است. روزهایی که هنوز با آنها فاصله داریم. با این اوصاف چند سالی هم هست که خبر از انتشار برخی گازهای دیگر مضاعف بر ذرات آلاینده به گوش می‌رسد. گازهایی که منشا غیرطبیعی دارند و به قول معروف انسان‌ساخته‌اند. یکی از این گازها ا‌زون است که در ادامه در ارتباط با این گاز و مساله آلودگی هوای پایتخت بیشتر می‌خوانیم. 

سرطان ریه با سرطان بی‌عملی
با دو سه نفری تماس گرفتم. حقیقتش را بخواهید آنهایی که انتسابی به مراجع پاسخگوی وضعیت داشتند، همه چیز را گردن گرمای هوا می‌انداختند و آنهای دیگر هم علت وضع موجود را منابع انتشار آلاینده‌‌‌‌های پیش‌‌‌‌سازهای ازون مانند «هیدروکربن‌‌‌‌ها» می‌دانستند که می‌بایست برای خروج از این وضعیت آنها را کنترل کنیم. مثل چی؟ موتورسیکلت‌ها، اتومبیل‌ها، کامیون‌ها و خلاصه هر منبع آلاینده‌ای از این جنس که سوای تولید و انتشار انواع آلاینده، در فصل گرم، ازون هم تولید می‌کند و آلاینده دیگری را هم به جان مردم و شهروندان می‌اندازد. خب باید چه کنیم؟ همان کارهایی که همیشه گفتیم، می‌دانیم اما نکردیم و نمی‌کنیم. باید منابع آلاینده را از مدار استفاده و بهره‌وری خارج و منابع کمتر آلاینده را جایگزین کنیم. باید موتورسیکلت‌های کاربراتوری که اعداد عجیب‌وغریب و البته متناقضی از تعداد آنها همواره منتشر می‌شود را از مدار خارج و موتورسیکلت‌های برقی یا انژکتوری را جایگزین آنها کنیم. باید جدی‌تر از تردد خودروهای دیزلی در طول روز و ساعات گرم در شهر جلوگیری کنیم و هوای ریه‌های مردم را بیشتر داشته باشیم. از همه مهم‌تر باید اولا با توسعه حمل‌ونقل عمومی، دست برداشتن از رویابافی و تفکرات فانتزی و کشمکش بر سر ایجاد یا ممانعت از تراموا در پایتخت و کلانشهر‌ها، ظرفیت موجود را تقویت کنیم. اتوبوس و متروی فرسوده را یا از مدار خارج کنیم یا درست و حسابی اورهال کنیم و تعدادش را هم بیشتر کنیم تا مردم صرف شعار و ترغیب مسئولان، پیشنهاد استفاده از حمل‌ونقل عمومی به جای خودرو شخصی را رد و آن را مسخره نکنند. ثانیا کیفیت سوخت را که سال‌هاست محل مناقشه کارشناسان و مسئولان شده بالا ببریم. اینها همه راهکارهایی است که برای کوتاه‌مدت و به صورت اورژانسی می‌تواند علاجی بر وضعیت بحرانی پایتخت در این روزهای گرم آلوده و تابستانی و روزهای سرد و آلوده پیش‌ رو در پاییز و زمستان باشد. پیشنهادهایی که نه قصور در اجرایی شدنش را کسی گردن می‌گیرد و نه کسی متولی تعیین و تکلیفش می‌شود. فقط سال‌ها همه قرقره می‌کنند و آب از آب تکان نمی‌خورد. به هرحال طبق اعلام رسانه‌ها و براساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران: «حتی میزان نسبتا پایین ازون می‌تواند باعث بروز عوارض بر سلامتی انسان به‌‌‌‌ویژه مبتلایان به بیماری‌‌‌‌های ریوی، کودکان، سالمندان و افرادی که در خارج از منزل فعال هستند، شود. گفته می‌شود در مواجهه با ازون، کودکان در معرض بیشترین خطر هستند زیرا ریه‌‌‌‌های آنان هنوز در حال رشد و تکامل است و معمولا فعالیت آنها در خارج از منزل در روزهای داغ تابستانی یعنی درست در زمانی که سطح ازون بالاست، زیاد است. همین موضوع احتمال افزایش تاثیرپذیری کودکان از ازون را تقویت می‌کند و درنتیجه ممکن است به شکل آسم در کودکان بروز و ظهور پیدا کند. تنفس ازون همچنین به درد قفسه سینه، سرفه، سوزش گلو و گرفتگی ریه می‌‌‌‌انجامد و علاوه‌بر آن می‌تواند بیماری‌‌‌‌های ریوی مثل برونشیت را تشدید کند. به اذعان متخصصان سلامت، گاز ازون در سطح زمین می‌تواند ریه‌‌‌‌ها را برای عفونت مستعدتر کند، عملکرد ریه را کاهش دهد و موجب التهاب جداره ریه شود و حتی در زمان ناپدید شدن علائم، آسیب به ریه را ادامه می‌دهد. همچنین قرار گرفتن در معرض ازون به‌‌‌‌طور مکرر و طولانی‌‌‌مدت ممکن است باعث ایجاد زخم دائم در بافت ریه و حتی سرطان ریه شود.»

روی زمین هوا را باختیم
گفتیم که راه فرار از وضعیت موجود و آلاینده‌هایی که در هوای پایتخت جولان می‌دهند اقدام عاجل در زمینه بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی تهران است. طبق اطلاعاتی که همین چند وقت پیش منتشر کردیم، 4 هزار و 393 دستگاه اتوبوس از 5186 دستگاه اتوبوس تهران فرسوده هستند. یعنی چیزی حدود 85 درصد از ناوگان اتوبوس‌رانی پایتخت که البته نیاز ایده‌آلش 11 هزار دستگاه است، فرسوده شده و این یعنی ول معطلیم. 43 هزار و 352 دستگاه تاکسی از 78 هزار و 784 تاکسی موجود در پایتخت هم در وضعیت فرسودگی قرار دارند و این هم یعنی همچنان ول معطلیم! از مترو هم فعلا حرفی نمی‌زنیم، اما همینقدر بدانیم که از لحاظ عددی برای بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی تهران چیزی نزدیک به 435 هزار میلیارد تومان پول لازم داریم. آیا با این وضعیت و این هزینه، می‌شود در کوتاه‌مدت، انتظار هوای پاک و بی‌آلاینده داشت؟ به نظر می‌رسد روی زمین، هوا را باخته‌ایم.