صبح نو/متن پیش رو در «صبح نو» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

روند تحولات نشان می‌دهد که دو کشور ایران و قطر در مناسبات سیاسی و اهداف اقتصادی خود برنامه‌های مهمی را در دستور کار قرار داده‌اند که فراتر از سیاست‌های اعلامی است. از یک‌سو تهران، طبق «سیاست همسایگی» دولت سیزدهم، تمام کشورهای همسایه را در اولویت سیاست خارجی خود قرار داده و کسی را مستثنی نکرده است، ولی به کشورهایی که سابقه بهتری دارند، عنایت بیشتری کرده و از سوی دیگر دوحه در میان کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس، ابتکار عمل توسعه روابط با ایران را در دست گرفته و اهداف بلندمدتی را ترسیم کرده است. باید توجه داشت که قطر در میان کشورهای حوزه خلیج‌فارس، برخلاف عربستان و بحرین که فاقد روابط دیپلماتیک هستند و فراتر از امارات و کویت که در سطح کاردار دارای روابط دیپلماتیک هستند، در کنار عمان و عراق دارای روابط دیپلماتیک در سطح سفیر با ایران است و همواره پیوندهای دیپلماتیک خود را با کشورمان حفظ کرده است.

در سفر وزیر مشاور قطر چه گذشت؟
«محمد عبدالعزیز الخلیفی»، وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر که به تهران سفر کرده بود، بعدازظهر روز گذشته (یکشنبه اول مردادماه) با حضور در محل وزارت امور خارجه با حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران دیدار و گفت‌وگو کرد. او در این دیدار با وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، پیام «تمیم بن حمد آل ثانی»، امیر قطر در دعوت از آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور برای سفر به دوحه را تسلیم وی کرد. موضوعی که نشان می‌دهد تعاملات و مناسبات دو کشور در دستگاه دیپلماسی دولت سیزدهم به نحو شایسته‌ای افزایش پیدا کرده است و این مسأله می‌تواند ثمرات متقابلی را برای دو کشور به همراه داشته باشد.
وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر همچنین با علی باقری، معاون سیاسی وزارت خارجه دیدار و درباره روابط دوجانبه و نیز مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی مورد علاقه دو کشور رایزنی و گفت‌وگو کرد. محمد عبدالعزیز الخلیفی در دیدار با باقری با اشاره به روابط همه‌جانبه و رو به پیشرفت ایران و قطر، استمرار و پیوستگی رایزنی‌های مقام‌های وزارت خارجه دو کشور را نشانه اراده جدی دو طرف برای رفع موانع در مسیر توسعه مناسبات و گشودن دریچه‌های جدید برای همکاری برشمرد و بر عزم کشورش برای ارتقای روابط اقتصادی با ایران تأکید کرد.
او در ادامه این دیدارها با علی‌اکبر احمدیان، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی هم دیدار و پیام کتبی نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر را تقدیم احمدیان کرد. الخلیفی، وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر هفتم فروردین سال جاری نیز در سفر به تهران با امیرعبداللهیان دیدار و گفت‌وگو کرده بود. وی در این دیدار با تمجید از مناسبات خوب دو کشور، ضرورت گسترش و توسعه روابط در ابعاد مختلف و لزوم ادامه رایزنی در خصوص مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی را مورد تأکید قرار داد. وی همچنین در این سفر با علی شمخانی، دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی دیدار کرد.
سفر وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر در حالی صورت می‌گیرد که در همین چند روز اخیر «محمد بن عبدالرحمن آل ثانی»، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، با «جیک سالیوان»، مشاور امنیت ملی کاخ سفید تلفنی گفت‌وگو کرده و طی این گفت‌وگوی تلفنی، پرونده‌های گوناگون از جمله توافق هسته‌ای با ایران را مورد بررسی قرار داده است.
آخرین دیدار این مقام قطری با وزیر امور خارجه بود و وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر در دیدار با امیرعبداللهیان، پیام دعوت امیر قطر از رئیسی برای سفر به دوحه را به او تسلیم کرد.

اهمیت نقش میانجی‌گرایانه قطر
اگرچه همچنان مشخص نیست که یادداشت امیر قطر برای رئیسی که از سوی «محمد عبدالعزیز الخلیفی»، وزیر مشاور در امور خارجی دولت قطر فرستاده شده است، حامل چه پیامی است؛ اما بدون شک این مسأله به مناسبات بین‌الملل ایران ارتباط پیدا می‌کند و بعید نیست که این موضوع با مذاکرات برجامی مرتبط باشد. 
با توجه به اینکه وزیر امورخارجه قطر بارها اعلام کرده است که کشورش سعی دارد طرفین برجام را برای احیای این توافق هسته‌ای و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای تشویق کند و آنان بهمن سال گذشته چنین اقداماتی را انجام دادند تا جایی که وزیر امور خارجه قطر اعلام کرد: «آمریکایی‌ها یک پیام به ما دادند که به ایران منتقل کنیم که مرتبط با موضوع توافق است؛ گرچه شاید ارتباط مستقیمی به آن نداشته باشد.» در همین باره بلینکن وزیر امور خارجه آمریکا دیروز طی اظهاراتی درباره برجام گفت: «احتمال بازگشت به مذاکرات با ایران بر سر مسائل هسته‌ای را رد نمی‌کنیم». بلینکن در عین حال افزود: «هر توافق که با تهران امضا می‌کنیم باید اهداف امنیتی و منافع ما را برآورده کند».

تعاملات اقتصادی، کمترین دستاورد ارتباط ایران و قطر
فارغ از اینکه این مسأله در نهایت چه موضوعی را در موضوع برجام به سرانجام برساند، باید به این مسأله توجه کرد که روابط ایران و قطر در سال‌های اخیر همواره روی یک خط سیر مشخص وجود داشته است و حتی پس از قطع ارتباط عربستان و هم‌پیمانانش با ایران در سال 1394، قطر روابط سیاسی و اقتصادی خود را با ایران قطع نکرد. در نتیجه این مسأله به‌عنوان یک نقطه مثبت می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد و در مذاکرات برجامی نیز مؤثر واقع شود. دولت قطر همواره از توافق هسته‌ای ایران با کشورهای 1+5 حمایت کرده و با تلاش برای میانجیگری در امور مختلف، تلاش کرده است نقش مثبتی را ایفا کند. دوحه سند برجام را عامل ثبات در منطقه به‌شمار می‌آورد و مقامات کشورمان نیز همواره همتایان قطری خود را از روند مذاکرات و نیات صلح‌آمیز خود مطلع کرده‌اند.
با توجه به اینکه معمولا آرای قطر در رأی‌گیری سازمان‌های بین‌المللی پیرامون ایران، ممتنع و در موارد متعددی هم به‌نفع ایران بوده است؛ این مسأله می‌تواند اهمیت روابط راهبردی میان ایران و قطر را نشان دهد. موضوعی که گسترش روابط دو کشور می‌تواند از آن به‌عنوان یک فرصت استفاده شود.
کمترین دستاورد ارتباط ایران و قطر به گسترش تعاملات اقتصادی مرتبط است؛ چراکه این مسأله می‌تواند به کاهش وابستگی اقتصاد به درآمدهای ناشی از نفت و گاز و متنوع‌سازی منابع درآمدی از جمله اهداف مشترک ایران و قطر منجر شود. با این وجود، روابط اقتصادی دو کشور به‌رغم مناسبات خوب سیاسی، به‌ شکل عجیبی کم و محدود است. طبق اعلام گمرک کشورمان در سال 1399، صادرات ایران به قطر 167 میلیون دلار و صادرات قطر به ایران هفت میلیون دلار بوده است! این حجم کم مبادلات درحالی است که ایران امکان افزایش صادرات محصولات کشاورزی، دامپروری، غذایی و برخی تجهیزات پزشکی و دارویی و خدمات فنی - مهندسی را داراست. از لحاظ ترانزیتی نیز ایران می‌تواند مسیر انتقال کالا از خلیج‌فارس به ترکیه و سایر همسایگان شمالی خود و البته کشورهای اروپایی باشد. دوحه می‌تواند با سرمایه‌گذاری در بنادر ایران خصوصا در بوشهر و خوزستان، سهمی از سود این تجارت را به ‌خود اختصاص دهد. متأسفانه همچنان لنج‌های چوبی و قدیمی جزو ابزارهای مهم حمل‌ونقل کالا از ایران به قطر است که نوسازی و افزایش ظرفیت آنها می‌تواند نقش مؤثری در افزایش مبادلات دو کشور و بهبود معیشت مردم استان‌های جنوبی کشورمان داشته باشد. در نتیجه روابط تهران و دوحه قابلیت توسعه و ارتقاء خصوصا در زمینه‌های اقتصادی را دارد. هر دو کشور به‌ دنبال کاهش وابستگی به درآمدهای فسیلی و متنوع‌سازی منبع درآمدی هستند؛ اما وجود تحریم‌های آمریکا و مشکل در مبادلات مالی و همچنین زیرساخت‌های ضعیف استان‌های جنوبی و ناتوانی خرده‌فروشان بومی، از جمله مهم‌ترین موانع تجارت دو کشور است. با توجه به اولویت همسایگی در دولت جدید و همچنین ارتقای جایگاه دولت قطر نزد دولت کنونی آمریکا نسبت به تنزل جایگاه آن در دولت ترامپ، احتمالا شاهد کاهش محدودیت‌های این کشور در تبادل با ایران باشیم.
در پایان باید بر این مسأله متذکر شد که سیاست ایران آن است که با همه کشورهای منطقه رابطه متعادلی داشته باشد. ارتباط با کشورهای جنوب قفقاز، آسیای‌میانه و همچنین عراق برخی از اولویت‌های سیاست خارجی دولت سیزدهم است. با توجه به سیاست متوازنی که دولت در پیش گرفته است، این امر کمک می‌کند تا بر همگرایی منطقه‌ای ایران و سایر کشورها افزوده شود و نقطه پایداری در این زمینه به‌ وجود بیاید. در این شرایط قطر، یک کشور تأثیرگذار میان کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس است و می‌تواند روی سیاست‌های دیگر کشورهای حوزه خلیج‌فارس مؤثر باشد.