شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

 Henry Rome- Louis Dugit-Gros- موسسه واشنگتن| ایالات متحده و ایران، امسال چندین دور گفت‌وگوی غیرمستقیم برگزار کرده‌‌اند و گام‌های مختلفی را برای کاهش تنش‌ها برداشته‌اند و چشم‌انداز یک توافق هسته‌ای نهایی را هم زنده نگه داشته‌اند. با این حال، تهران همچنان از دیدگاه غربی‌ها، به رفتارهای ناپایدارساز از جمله ارسال سلاح به روسیه و ضبط‌کردن کشتی‌های تجاری در خلیج فارس و تولید اورانیوم با غنای بالا ادامه می‌دهد. چنین اقداماتی تردیدها درباره تعهد ایران به کاهش تنش‌ها را بیشتر می‌کند. در 18 اکتبر آینده، سررسید چندین محدودیت برجامی، باعث برجسته‌شدن تنش‌ها در سیاست غرب نسبت به ایران می‌شود. اگرچه واشنگتن و تهران دیگر به شرایط توافق هسته‌ای سال 2015 پایبند نیستند، برخی از عناصر آن همچنان به صورت خودکار ادامه می‌یابد، از جمله پایان شماری از محدودیت‌های تحریمی در کمتر از سه ماه آینده. هرچند توسل به سازوکار ماشه و بازگشت فوری تمام تحریم‌های سازمان ملل، به احتمال زیاد از دستور کار خارج شده اما اتحادیه اروپا و بریتانیا مجبورند تدابیر دیگری را در نظر بگیرند تا اطمینان یابند که ایران از منافع گشایش در تحریم‌ها که به اعتقاد آنها در وضعیت فعلی به سود جهان غرب نخواهد بود، برخوردار نمی‌شود. برنامه جامع اقدام مشترک (JCPOA) و قطع‌نامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد که همراه با آن تصویب شد، سررسیدهایی را برای خاتمه بیشتر محدودیت‌های اعمال‌شده بر ایران تعیین کرده اما برای جلوگیری از انقضای این محدودیت‌ها، دولت‌های اروپایی می‌توانند فرایندی به نام ماشه «snapback» را کلید بزنند که به وسیله آن، قطع‌نامه‌های پیشین سازمان ملل متحد مربوط به ایران دوباره فعال می‌شوند، توافق برجام از میان می‌رود و تمام تحریم‌هایی که به وسیله آن توافق لغو شده بود، دوباره اجرا می‌شوند. با این حال، احتمال اندکی هست که طرف‌های اروپایی برجام یعنی بریتانیا، فرانسه و آلمان به این سازوکار رو آورند، مگر در صورت تشدید تازه و عمده‌ای. از نظر حقوقی، تصمیم به فعال‌کردن سازوکار ماشه، در اختیار این سه کشور است زیرا ایالات متحده در سال 2018 از این توافق خارج شده اما در عمل، اقدامات آنها با واشنگتن هماهنگ می‌شود. ‌در واقع، اروپا در حال حاضر این‌گونه می‌سنجد که وجود تهدید ماشه، مفیدتر از اجرای آن است چراکه نگرانی تهران از بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، موجب می‌شود از غنی‌سازی اورانیوم 90درصدی یا برداشتن گام‌های دیگری برای ساخت سلاح هسته‌ای پرهیز کند. مقام‌های اروپایی نگران هستند که بازگرداندن تحریم‌ها، تهران را به برداشتن چنین گام‌هایی ترغیب خواهد کرد حال آنکه اطمینانی وجود ندارد که پیامدهای اقتصادی بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، تهران را به تغییر رویه مجبور کند. علاوه بر این، به جریان انداختن سازوکار ماشه، تقلای پیوسته واشنگتن برای کاهش تنش‌ها را که اروپا هم از آن حمایت می‌کند، تضعیف خواهد کرد. با توجه به احتمال پایین فعال‌کردن این سازوکار، دولت‌های غربی باید برنامه‌ریزی کنند که چگونه با انقضای مهلت محدودیت‌های تحریمی در چارچوب برجام، که در تاریخ 18 اکتبر یعنی «روز گذار» رخ می‌دهد و پیامدهای مختلف آن برخورد کنند. در چارچوب رفع محدودیت‌های سازمان ملل متحد، سه بخش از قطع‌نامه 2231 در تاریخ 18 اکتبر منقضی خواهد شد: نخست، لغو ماده‌ای که بر اساس آن از ایران «خواسته شده بود که هیچ فعالیت مرتبط با موشک‌های بالستیک که برای حمل سلاح‌های هسته‌ای قابل طراحی هستند، انجام ندهد». دوم، رفع الزام کشورها به کسب مجوز شورای امنیت قبل از انتقال برخی از موشک‌ها، پهپادها و فناوری‌های مرتبط به ایران یا از ایران. سوم، رفع الزام همه کشورهای عضو سازمان ملل متحد برای انسداد دارایی‌های 23 فرد و 61 نهاد مرتبط با برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران. در نبود سازوکار ماشه، تنها راه برای تمدید این محدودیت‌ها تصویب یک قطع‌نامه جدید از سوی شورای امنیت است که به دلیل مخالفت روسیه و چین غیرممکن به نظر می‌رسد. بنابراین، به احتمال زیاد این سه بخش در تاریخ 18 اکتبر منقضی شده و فشار دیپلماتیک بر تهران کاهش می‌یابد که یک دستاورد سیاسی برای دولت ایران به حساب می‌آید. با این همه، تأثیر عملی «روز گذار» ممکن است محدود باشد چراکه ایران این محدودیت‌ها را نادیده گرفته و با انجام آزمایش‌های موشکی و ارسال سلاح‌های ممنوعه به شرکا و نیابتی‌هایش در خارج کشور، این شروط را نقض کرده است.

در این چارچوب تحریم‌ها علیه بیش از ۳۰۰ فرد و نهاد ایرانی که هنگام اجرای برنامه جامع اقدام مشترک تعلیق شدند، به همراه تحریم‌های بخشی sectoral sanctions که در همان زمان معلق شدند، برداشته می‌شوند. ممنوعیت انتقال «همه انواع» سلاح و فناوری مرتبط با موشک به ایران یا ارائه خدمات مرتبط با آن هم پایان می‌پذیرد. تحریم‌ها علیه معاملات و خدمات مرتبط با برخی از انواع فلزات و نرم‌افزارها و ممنوعیت ارائه خدمات هوانوردی و حمل‌ونقل دریایی به هواپیماها و کشتی‌های ایرانی که مظنون به فعالیت غیرقانونی بودند نیز برداشته می‌شوند. از میان تمام محدودیت‌هایی که قرار است در 18 اکتبر منقضی شوند، احتمالا رفع محدودیت‌های اروپا، بیشترین فایده عملی را برای تهران خواهد داشت. نهادهایی که ممنوعیت‌های آنها لغو می‌شود، شامل سازندگان کلیدی موشک‌ها، پهپادها و هواپیماها هستند (مانند سازمان صنایع هوافضا، صنایع هواپیماسازی ایران، گروه صنعتی شهید باکری و گروه صنعتی شهید همت). رفع این محدودیت‌ها می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای را برای تهیه سلاح‌، فناوری و قطعات یدکی برای ایران ایجاد کند. با این حال، برخلاف تحریم‌های سازمان ملل، انقضای تحریم‌های اروپایی‌ها به صورت خودکار انجام نمی‌شود. بنابراین، بروکسل و لندن دارای گزینه‌هایی عملی هستند تا از برخی از این سناریوهای ناگوار جلوگیری کنند.

تحریم‌های ایالات متحده: اگر واشنگتن هنوز عضوی از برنامه جامع اقدام مشترک با برجام می‌بود، موظف می‌شد که در 18 اکتبر آینده، خواهان لغو برخی اجزای قوانین تحریمی خود شود و ده‌ها فرد و نهاد ایرانی را از فهرست تحریم‌های خود حذف کند. با این حال، این تعهدات احتمالا پس از خروج ایالات متحده از توافق، اجرا نمی‌شوند.

تعهدات ایران: تا «روز گذار»، دولت ایران موظف است رسما خواهان تصویب پروتکل الحاقی پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای شود که یک رژیم بازرسی پیشرفته برای سازمان بین‌المللی انرژی اتمی است که موقتا در چارچوب برجام به اجرا درآمده است. با این حال، ایران دیگر حتی به طور موقت هم این پروتکل را اجرا نمی‌کند، بنابراین مطابق این زمان‌بندی هم آن را به موقع تصویب نخواهد کرد.

با توجه به سیاست‌های ایران که در بالا اشاره شد، دولت‌های اروپایی دلایل بسیاری دارند تا نتیجه بگیرند که برداشتن تحریم‌ها در کمتر از سه ماه آینده، یک گزینه معقول نیست اما با توجه به اینکه فعال‌کردن سازوکار ماشه نیز از دستور کار اروپا خارج است، آنها نیازمند یافتن یک راه‌حل میانه هستند. مقامات اروپایی علاقه‌مند به محدودکردن اقدامات خود در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترک و نیز قطع‌نامه 2231 هستند؛ بنابراین احتمالا در ابتدا از مکانیسم حل اختلافات JCPOA استفاده می‌کنند که به یک طرف اجازه می‌دهد «مسئله‌ای که بررسی نشده است را به عنوان دلیلی برای قطع اجرای تعهدات خود... به صورت کلی یا جزئی» در نظر بگیرد. آنها پیش‌تر در سال 2020 هم به این روش عمل کردند آن هم در واکنش به تشدید فعالیت‌های هسته‌ای ایران. هرچند در آن زمان هیچ تدبیر متقابلی را اتخاذ نکردند. در چارچوب این سازوکار، پس از روز گذار، آنها می‌توانند اکثر محدودیت‌ها را در حالت فعلی باقی بگذارند. حفظ محدودیت‌های اروپایی مرتبط با فهرست‌ تحریم‌های سازمان ملل کاری به مراتب پیچیده‌ است و احتمالا نیازمند قوانینی در سطح اروپا خواهد بود اما به نظر می‌رسد در موقعیت کنونیِ تنش‌های گسترده با ایران، چنین تدابیری قابل اجرا هستند. دولت‌های اروپایی، علاوه بر حفظ محدودیت‌های خود، باید سیاست‌های خود را در روز گذار، به تلاش‌های تازه ایران در زمینه تکثیر پهپادها و... پیوند بزنند تا به وضوح نشان دهند که کاهش تنش‌ها در برخی زمینه‌ها، مانع اقدامات غرب در دیگر زمینه‌ها نیست. ماه سپتامبر شاهد سالگردهایی در هر دو زمینه است: حضور اولیه پهپادهای ایرانی در میدان‌های نبرد اوکراین به زعم غرب و مرگ مهسا امینی که جنبش اعتراضی را در ایران کلید زد. به این ترتیب، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و بریتانیا باید برنامه‌ریزی کنند تا تحریم‌هایی اضافی مرتبط با این موضوعات را علیه ایران اعمال کنند و جزئیات بیشتری را درباره آنها منتشر کنند. تحریم‌ها و مقررات صادراتی که به تازگی توسط بروکسل و لندن اعلام شده‌اند، یک شروع است اما می‌تواند به مراتب جلوتر برود.

دولت‌های اروپایی پیش از این دیدگاه کلی خود درباره حفظ محدودیت‌های تحریمی پس از هجدهم اکتبر آینده را به آگاهی تهران رسانده‌اند و مقامات ایرانی نیز به این رویکرد اعتراض کرده‌اند هرچند اعتراضشان چندان شدید نبوده است. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، ناصر کنعانی، اعلام کرده‌ است که تهران منتظر خواهد ماند تا ببیند که اروپا در عمل چه می‌کند و پس از آن به شکل «متعادل و متناسب» واکنش نشان خواهد داد. یک رسانه خبری مرتبط با شورای امنیت ملی ایران نیز نظر مشابهی داشته‌ است. در شرایطی که ماه اکتبر نزدیک می‌شود، ایران ممکن است اقدامات تندتری انجام دهد، مانند حذف محدودیت دو هزار کیلومتری برد موشک‌های بالستیک. در آن صورت، مقامات اروپایی باید به تهران گوشزد کنند که هرگونه تمدید محدودیت‌های اروپایی، معلول عدم پایبندی تهران با شرایط توافق است و می‌تواند با فعال‌شدن یک توافق هسته‌ای، از میان برداشته شود.