هم میهن/متن پیش رو در هم میهن منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

عبدالرضا فرجی‌راد، دیپلمات پیشین و استاد ژئوپلیتیک دانشگاه در گفت‌وگو با هم‌میهن گفت: مشکل ما این است که یک استراتژی مشخصی در برخی حوزه‌ها نداریم و دیپلماسی آب هم به همین سرنوشت دچار شده است. این دیپلمات پیشین تاکید دارد که یکی از چالش‌های کشور متوجه این مسئله است که هر دولتی می‌خواهد بگوید من کار دولت قبلی را قبول ندارم. فرجی‌راد می‌گوید در حوزه حقابه هیرمند با یک گروه زورگو مواجه هستیم که باید با ابزارهای دیپلماسی آن را تحت فشار قرار دهیم. این دیپلمات پیشین گفت، باید سرمایه خارجی وارد کشور شود و از تجربه کشورهای جنوبی خلیج‌فارس در تامین آب شرب استفاده کنیم. دنیای امروز، دنیایی نیست که در کشور ثروتمندی مانند ایران، زنان جنوبی ما کوزه روی سر بگذارند و برای تهیه آب کیلومترها پیاده بروند، دنیای امروز، دنیای آب‌رسانی با تانکر نیست.

‌با توجه به اینکه موضوع آب در سال‌های گذشته به یکی از چالش‌های اصلی زیست‌محیطی و امنیت در کشور تبدیل شده و حدود ۲۲درصد از مرزهای ایران با همسایگانش را رودخانه تشکیل می‌دهد، به چه علت موضوع دیپلماسی آب به این میزان مغفول مانده است؟
این چالش نیز یکی از همه گرفتاری‌های دیگری است که امروز در کشور با آن مواجه هستیم. نمی‌توانیم بگوییم دیپلماسی آب ما درست باشد و باقی حوزه‌ها ضعیف باشند، طبیعتاً همه حوزه‌ها مانند یکدیگر هستند. مشکل ما این است که یک استراتژی مشخصی در حوزه آب نداریم و دیپلماسی آب هم به همین سرنوشت دچار شده است. هر دولتی که روی کار می‌آید، روش دولت قبلی را کنار گذاشته و سیاست و روند جدیدی را در پیش می‌گیرد. تا زمان دولت اصلاحات، کم‌وبیش بر روی مسئله سدسازی همت شد و هرچند برخی کارشناسان ایراداتی را به برخی سدها وارد می‌کنند اما همین سدهایی که در آن دوران احداث شدند، در این دوره کم‌آبی به مناطق مختلف کشور کمک می‌کنند. در دوران آقای احمدی‌نژاد اما می‌بینید که برای رای‌آوری به هر شخص اجازه داده شد تا چاه بکند و بی‌رویه چاه‌هایی زده شد که حالا بحران فرونشست زمین را در کشور ایجاد کرده است. در همین راستا شاید بتوان گفت مشکل ما بیشتر از آنکه متوجه عدم استفاده از دیپلماسی باشد، متوجه استفاده مدیریت‌نشده منابع داخلی است که کشور را با مشکل مواجه کرده است. مشکل بعدی این است که برای مثال در دولت دوازدهم برنامه خوبی برای مسئله دریاچه ارومیه اتخاذ شد و تا حد زیادی موفق بودند اما همین طرح در دولت سیزدهم رها شد و شاهد هستیم که دریاچه ارومیه نفس‌های آخرش را می‌کشد. در حوزه دیپلماسی نیز هر دولتی می‌خواهد بگوید من کار دولت قبلی را قبول ندارم، درحالی‌که مسئله آب، مسئله حیاتی است و می‌تواند بزرگترین مشکل کشور در آینده نزدیک باشد.

‌موضوع حقابه در روابط ایران با بسیاری از همسایگانش مطرح است اما شاید مهمترین و به نقطه اضطرار نزدیک‌شده‌ترین بخش مرتبط با حقابه هیرمند باشد که علاوه بر بحران‌های زیست‌محیطی و سلامت، چالش امنیتی نیز برای کشور در بر داشته است. به چه علت در مدیریت این چالش دچار مشکل شده‌ایم؟
وقتی می‌گوییم دیپلماسی آب، یعنی چالش آب را با همسایگان پیش ببریم؛ مسئله آب چالش امروز ما با بسیاری از همسایگان از جمله ترکیه، عراق، افغانستان و حتی پاکستان و ترکمنستان است. با برخی کشورها وارد مذاکره شده‌ایم و سال‌هاست که ادامه دارد. برای مثال در موضوع حقابه هیرمند در حال حاضر با یک گروه زورگو مواجه هستیم که دولت هم سیاستش این است که با آن‌ها درگیر نشود، البته درگیری نظامی مدنظر نیست بلکه ایران ابزارهایی را در دست دارد که می‌تواند حکومت طالبان را تحت فشار قرار دهد اما راغب به این کار نیست. بالاخره در عالم دیپلماسی شما بده‌بستان می‌کنید، وقتی که حق شما را نمی‌دهند باید روش‌های جدیدتری اتخاذ کنید که آن‌ها را تحت فشار قرار دهید اما فعلاً شاهد اتخاذ چنین سیاستی نیستیم. شما شاهد هستید که ما با ترکیه هم آنچنان که باید وارد مذاکرات جدی نشدیم که البته علاوه بر مشکلات زیست‌محیطی ما، نسبت به حقابه سایر کشورها نیز کم‌توجه است. در نتیجه شما در خصوص برخی کشورها نمی‌توانید به‌تنهایی دیپلماسی را در پیش بگیرید درحالی‌که آن کشورها حاضر به اتخاذ دیپلماسی نیستند. بنابراین تنها راه این است که مجمعی در حوزه آب در منطقه تشکیل شود تا بستری برای گفت‌وگو پیرامون آب مهیا شود. در همین مجمع باید تبیین شود که آسیب‌های زیست‌محیطی تنها کشورهایی که قادر به دریافت حقابه خود نیستند را تحت تاثیر قرار نخواهد داد و در درازمدت به همه کشورهای منطقه آسیب می‌زند.

‌چه چالش‌هایی پیش روی استفاده از ظرفیت دیپلماسی آب وجود دارد؟ وقتی حسن روحانی گفت تحریم باید برای حل مشکل آب برداشته شود، صحبتش متوجه موضوع ورود سرمایه به کشور برای سدسازی بود اما تحریم‌‌ها امروز دست کشور را برای استفاده از فناوری‌ها نیز بسته است. این مسئله در درازمدت چه چالشی را پیش روی کشور قرار خواهد داد؟
علم آمده و بسیاری از مشکلات بشر را مرتفع کرده است. می‌بینید که در جنوب ایران، قطر، امارات، عربستان سعودی و سایر کشورهای این منطقه، درحالی‌که در سرزمین‌هایشان باران وجود ندارد یا بسیار اندک است که جذب زمین می‌شود و خشکسالی در این کشورها قابل مقایسه با ایران و افغانستان و پاکستان نیست، اما آیا شنیده‌اید یکی از این کشورها مشکل آب داشته باشد؟ این کشورها بزرگترین دستگاه‌های آب‌شیرین‌کن دنیا را به کار گرفته‌اند و ایران هم باید در این حوزه به همین کشورها نگاه کند. باید سرمایه خارجی وارد کشور شود و از تجربه کشورهای جنوبی خلیج‌فارس استفاده کنیم. دنیای امروز، دنیایی نیست که در کشور ثروتمندی مانند ایران، زنان جنوبی ما کوزه روی سر بگذارند و برای تهیه آب کیلومترها پیاده بروند؛ دنیای امروز، دنیای آب‌رسانی با تانکر نیست. ما چقدر از ظرفیت علم و فناوری‌های پیشرفته استفاده کرده‌ایم؟ آیا اگر دریاچه ارومیه در امارات و عربستان بود، باز هم خشک می‌شد؟ صحرای نقب در اسرائیل منطقه‌ای همچون صحرا و بیابان‌های ماست، ببینیم چه تحولی با استفاده از تکنولوژی آب‌شیرین‌کن‌ها در آنجا اتفاق افتاده است. سیاست خارجی ما باید اصلاح شود و سرمایه وارد کشور شود.