هم میهن/متن پیش رو در هم میهن منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

بررسی سه جریان مخالف اتصال خط ریلی بصره – شلمچه که تقویت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مدیترانه را در پی دارد

شکوفه حبیب زاده| خط ریلی «بصره-شلمچه» نزدیک به ۲۲ سال است که قرار شده احداث شود اما هر بار دست‌هایی از پشت پرده وارد عمل شده و مانع از اتصال ریلی ایران-عراق می‌شوند اما این همه مخالفت برای چیست؟ یک اتصال ریلی ساده، چرا باید تا این اندازه با مخالفت روبه‌رو شود؟ پای چه ذینفعانی در میان است؟

ماجرا را می‌توان خیلی خلاصه هم بیان کرد؛ تکمیل این خط ریلی که فقط در حلقه «بصره-شلمچه» و به اندازه 34کیلومتر باقی‌مانده، برای این خاری در گلوی مخالفان است که اتصال ایران به بازارهای لبنان، سوریه و مدیترانه را امکان‌پذیر می‌کند. موقعیتی که به‌ظاهر ساده است اما در عمل حلقه‌ای است در مسیر کریدور شرق- غرب که در پروژه «یک کمربند-یک راه» چین قرار دارد و اینجاست که با ورود چین به این معادله، موقعیت استراتژیک ایران در کریدور شرق- غرب به‌شدت تقویت می‌شود.

وقتی پای چین در میان است، طبیعی است که ردپای آمریکا به‌عنوان مهم‌ترین مخالف دیده شود. اروپا، ترکیه و عربستان از دیگر مخالفان این اتصال هستند چراکه بازارهای لبنان، سوریه و مدیترانه حوزه نفوذ آنها محسوب می‌شود. اینجاست که این خط ریلی کوچک به «پل سوزان» ازسوی غربی‌ها لقب می‌گیرد.

این مخالفت‌ها البته صرفاً به بیرون از مرزهای ایران و عراق بازنمی‌گردد. مسئله آن است که در داخل عراق نیز برخی مخالفت‌های سرسختانه‌ای علیه این اتصال صورت می‌گیرد. مخالفان می‌گویند که اگر این اتصال برقرار شود، بندر فاو در ام‌القصر عراق از رمق می‌افتد و کالاها به‌جای آنکه در این بندر تخلیه شوند، راهی ایران شده و از این خط ریلی با هزینه‌های کمتر، راهی کشورهای اروپایی می‌شوند. این بندر قرار است که بزرگترین بندر خاورمیانه شود و بصره را به دروازه ارسال کالا به اروپا بدل کند؛ رویایی که با تکمیل این خط ریلی در کریدور شرق- غرب، احتمالاً بر باد می‌رود. اینجاست که دولتمردان عراقی از ترس مخالفت‌های داخلی و خارجی، تأکید می‌کنند که تکمیل این خط ریلی صرفاً برای «مسافربری» مورد استفاده قرار خواهد گرفت و لاغیر.

البته این را هم باید در نظر گرفت که عراق خود می‌تواند ذینفع اصلی این خط ریلی باشد و در ترانزیت کالا در کریدور شرق- غرب، امتیازات ویژه‌ای کسب کند. بنابراین، این نکته را باید در نظر داشت که این امکان برای اقتصاد عراق می‌تواند مطلوبیت به‌شمار رود.

مذاکرات چه زمانی جدی شد؟
حدود دو سال قبل بود که رستم قاسمی، وزیر وقت راه‌وشهرسازی ایران در سفر به عراق اعلام کرد که ساخت راه‌آهن ایران از مسیر ریلی شلمچه، به راه‌آهن عراق از مسیر ریلی بصره، پس از 20 سال مطالعه و گفت‌و‌گو به‌زودی آغاز می‌شود.

آنطور که وزیر راه‌وشهرسازی اعلام کرده بود، ایران۲۰ سال است با عراق برای ساخت راه‌آهن شلمچه- بصره مذاکره کرده بود و حتی تفاهم‌های بسیار زیادی در ادوار مختلف به امضا رسید که البته هیچ‌گاه به نتیجه مطلوب نرسید و به‌گفته قاسمی، «طلسم سال‌ها تفاهمنامه و مذاکره شکسته شد و توافقنامه‌ای بین دو کشور امضا شد که یکی از بندهای آن این است که طی یک ماه آینده عملیات اجرایی شروع خواهد شد.»

با این همه، آن «یک ماه» موعود به دلیل همان موانع مورد اشاره تا شهریورماه ۱۴۰۲ و در ایام اربعین حسینی کش آمد و این‌بار محمد مخبر، معاون اول دولت ابراهیم رئیسی به همراه محمدشیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق سنگ‌بنای پروژه اتصال راه‌آهن شلمچه – بصره با سرمایه‌گذاری مشترک ایران و عراق را بنا نهاد.

در بیانیه دفتر نخست‌وزیری عراق تأکید شده که این پروژه برای انتقال مسافران و زائران عتبات مقدسه میان عراق و ایران است. پیش از این معاون اول رئیس‌جمهور ایران پروژه راه‌آهن شلمچه – بصره را طرحی راهبردی برای ایران و عراق و تحول در منطقه غرب آسیا خوانده بود.

به گزارش میدل‌ایست‌نیوز، روز جمعه دفتر نخست‌وزیری عراق، با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد: «پس از تأکید وزارت حمل‌و‌نقل عراق و استانداری بصره بر تکمیل مراحل مقرر در قطعنامه شماره 23333 کابینه مربوط به اجرای پروژه راه‌آهن بصره – شلمچه، روز شنبه، اجرای این پروژه حیاتی برای جابه‌جایی مسافران و زائران بین عراق و ایران آغاز می‌شود.»

در این بیانیه آمده است: «این طرح، یکی از پروژه‌های مهم حمل‌و‌نقل در منطقه است و کمک مؤثری به انتقال مسافران و زائران از کشورهای آسیای مرکزی به سمت عراق خواهد کرد.»

این بیانیه می‌افزاید: «این پروژه مقدمه‌ای برای پروژه‌های استراتژیک حمل‌ونقل است که عراق و کشورهای همسایه را به هم پیوند می‌دهد. دولت عراق در حال اقدام برای اجرای این پروژه است که سالیان متمادی در چارچوب بررسی و تحقیق راکد مانده بود.»

براساس توافقنامه ریلی ایران و عراق، شرکت راه‌آهن ایران و راه‌آهن عراق به‌صورت مشترک این پروژه را اجرا می‌کنند.

بر این اساس، این خط ریلی ۳۲ کیلومتر طول دارد که قرار است ۱۶ کیلومتر آن در شلمچه توسط راه‌آهن جمهوری اسلامی و ۱۶ کیلومتر در خاک عراق توسط دولت این کشور طی دو سال احداث شود. به گزارش روزنامه دولت: «تکمیل راه‌آهن شلمچه به بصره پروژه‌ای برد-برد برای ایران، عراق و همچنین سایر کشور‌هایی است که در شرق جهان و غرب آسیا قرار دارند. با تکمیل این پروژه می‌توانیم از خطوط ریلی ایران به نیمه غربی و کشور‌های حوزه مدیترانه دسترسی پیدا کنیم. ضمن اینکه برای همه کشور‌های غرب آسیایی موقعیت مهمی به‌شمار می‌رود. علاوه بر این فعال شدن این روند، دسترسی یکسره عراق را به کشور‌های همسایه ایران، اعم از قفقاز و آسیای میانه، تضمین می‌کند. همچنین سایر کشور‌هایی که در شرق جهان قرار دارند، می‌توانند از خطوط ریلی ایران به نیمه غربی و کشور‌های حوزه مدیترانه دسترسی پیدا کنند. علاوه بر مزیت‌های تبادلات تجاری، این پروژه به لحاظ حمل‌ونقل مسافری نیز حائز اهمیت و در حقیقت طرح اتصال حرمین است که خط مستقیم انتقال زائران اهل‌بیت (علیهم‌السلام) از عتبات عالیات و نجف اشرف تا آستان قدس رضوی و برعکس را فراهم می‌سازد.»

براساس اعلام راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران هر خط ریلی در این طرح بین ۸ تا ۱۰ میلیون تن امکان جابه‌جایی بار دارد و در حوزه مسافری نیز ظرفیتی حدود ۱۲میلیون نفر پیش‌بینی شده است. با این حال یک مانع جدی فیزیکی در این میان وجود دارد: مین.

یکی از موانع اجرای این پروژه، وجود مین‌های باقی‌مانده از جنگ تحمیلی در اراضی اختصاص‌یافته به این خط ریلی بود. تاکنون حدود ۱۶۹۰ مین در این اراضی کشف شده است و با پاکسازی مسیر، خط ریلی این مسیر در ایران ایجاد شده است. براین اساس مقرر شد در ابتدا، ایران پاکسازی ۱۶ کیلومتر مین‌های باقی‌مانده در مسیر خط آهن کشور را بر عهده بگیرد و ایجاد زیر‌ساخت‌ها و روسازی مسیر شلمچه تا بصره را که حدود ۳۲ کیلومتر است، طرف عراقی انجام دهد.

دشوارترین بخش پروژه ریلی ایران و عراق، پلی است که باید روی اروندرود نصب شود که از لحاظ عمرانی باید یک‌سال‌ونیم برای احداث آن وقت صرف شود. بر این اساس توافق شد تا این مسیر ریل و احداث پل متحرک، ظرف یک‌سال‌ونیم به اتمام برسد.

طبق تخمین‌ها حدود ۸ میلیون تن بار از مجموع ۱۲ میلیون تن صادرات ایران به عراق جذب این خط راه‌آهن خواهد شد، این یعنی ۸ میلیون تن بار، به‌طور متوسط حداقل ۵۰۰ کیلومتر در شبکه ریلی ایران سیر خواهد کرد که درآمد راه‌آهن از محل این میزان سیرِ بار، افزایش قابل ملاحظه‌ای خواهد یافت.

سرمایه‌گذاری 200میلیون دلاری عراق
دو سال قبل، وزیر راه و شهرسازی وقت گفته بود، این طرح حدود ۱۲۰ میلیون یورو اعتبار می‌خواهد. هر کشوری سهم ۵۰ درصدی در این سرمایه‌گذاری دارد؛ البته ما هیچ حساسیتی نداریم که کدام کشور چقدر در این شرکت مشترک سهم داشته باشد. قرارداد اخیر امضاشده با عراق با همه تفاهمنامه‌های گذشته فرق دارد و آن اینکه در این قرارداد زمان‌بندی مشخصی وجود دارد که مقرر شده تا طرفین نسبت به آن پایبند باشند تا به نحوی درست، عملیات اجرایی آغاز شود.

مهرداد بذرپاش، وزیر راه و شهرسازی همچنین در این باره گفت: در گذشته قرار بوده که ایران کل خط ریلی شلمچه - بصره را با سرمایه‌گذاری خود بسازد، هم خط هم پل، اما دولت عراق با عنایتی که نخست‌وزیر عراق به این طرح داشت و برای عراقی‌ها واقعاً این طرح بسیار راهبردی و مهم است، در دولت عراق حدود ۲۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری تصویب و بنا شد که ریل‌گذاری توسط سرمایه‌گذار عراقی انجام شود و ما عملیات مین‌روبی به طول ۱۶ کیلومتر را در اندازه حریم اطراف خط ریلی انجام دهیم.

وزیر راه و شهرسازی ادامه داد: این طرح، اتصال ایران به غرب آسیا و مدیترانه را فراهم می‌کند و حتی برای عراقی‌ها هم سود خوبی دارد، زیرا خطوط ریلی عراق به شبکه ریلی ایران وصل می‌شود و از طریق ایران می‌تواند به کشورهای قفقاز یا کشورهایی مثل پاکستان و افغانستان یا به دریاهای آزاد یا به دریاهای شمال هم راه پیدا کند که برای عراق هم فرصت بی‌نظیری است.

مزیت های خط ریلی بصره-شلمچه برای ایران و عراق
به گزارش خبرگزاری‌ها، عراق یکی از بزرگترین مقاصد صادراتی ایران است که مرز ریلی با ایران ندارد. از طرف دیگر عراق کشور واسطه میان اتصال ایران به بندر لاذقیه سوریه –مدیترانه و اروپا است. از سوی دیگر با توجه به اینکه حمل‌ونقل ریلی با جابه‌جایی بار بیشتر کم‌هزینه‌ترین نوع حمل‌ونقل است، مصرف سوخت کمتر و آلودگی محیط زیستی کمتری دارد و امنیت آن نسبت به انواع دیگر حمل بار یا مسافر بیشتر است، بنابراین راه‌اندازی خط ریلی میان دو کشور ایران و عراق، هزینه‌های حمل‌ونقل دو کشور را کاهش می‌دهد. همچنین با توجه به اینکه این مسیر بخشی از کریدور ترانزیتی شرق به غرب است، تکمیل آن عبور و مرور بار و مسافر کشورهای دیگر از مسیر ایران را افزایش می‌دهد که نتیجه آن کسب درآمدهای ارزی بیشتر است. کارشناسان حوزه ترانزیت و حمل‌ونقل می‌گویند با تکمیل راه‌آهن چابهار – زاهدان در مسیر ترانزیتی شمال-جنوب و همچنین ساخت و تکمیل راه‌آهن شلمچه-بصره در مسیر ترانزیتی شرقی-غربی انتقال کالا از مسیر ایران در اولویت کشورهای منطقه قرار می‌گیرد. به گفته کارشناسان حوزه حمل‌ونقل، این خط ریلی علاوه بر اینکه در کریدور شرق-غرب قرار دارد، به‌عنوان شاخه جنوبی کریدور شمال- جنوب، دسترسی ایران برای انتقال بار به‌ویژه از کشورهای حاشیه خلیج‌فارس به عراق- سوریه و از آنجا دسترسی به مدیترانه و کشورهای اروپایی را باز می‌کند و عاملی است در جهت تقویت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و از این جهت این خط ریلی دارای اهمیت است.

به عقیده کارشناسان سیاسی، اتصال ریلی ایران و عراق یک اتفاق راهبردی در خاورمیانه محسوب می‌شود، چراکه این اتصال در صورت امتداد تا سوریه، لبنان و مدیترانه توانایی کم‌اثر کردن تحریم‌های آمریکا ضد جبهه مقاومت را دارد و به همین جهت این اتصال از خطوط قرمز آمریکا در غرب آسیا است و به همین دلیل است که آنان روی خوش به این خط ریلی نشان نمی‌دهند.

سنگ‌اندازی‌های آمریکا تا جایی ادامه یافت که مسئولین عراقی هر بار به بهانه‌هایی نظیر مسئله لایروبی اروندرود و یا زمین‌های تحت تملک مردم در مسیر راه‌آهن و یا ایجاد اتصال از بندر فاو به ترکیه را بهانه کرده و از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کردند.

به همین دلیل شاید عجیب نباشد که نخست‌وزیر عراق در سخنان خود در دیدار با مخبر، معاون اول رئیس‌جمهور ایران بار دیگر تأکید کرد که این خط ریلی، حلقه مکمل بندر فاو و جاده توسعه است و در ابتدا برای انتقال مسافران و زائران مورد استفاده قرار می‌گیرد.