هم میهن/متن پیش رو در هم میهن منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

درباره وضعیت چمن بزرگترین ورزشگاه ایران و آنچه طی 50سال بر آن گذشت

سپهر خرمی| بازسازی ورزشگاه آزادی تبدیل به موضوعی شده که فوتبال کشور را تحت‌تاثیر قرار داده است. بیش از یک سال است که بازیکنان فوتبال بعد از هر مسابقه‌ای که در آزادی برگزار می‌شود، از وضعیت چمن ورزشگاه گلایه می‌کنند. باوجودی که این ورزشگاه ملی در چهارسال اخیر به تعداد انگشت‌های یک دست مسابقه با تماشاگر داشته است، سازه این ورزشگاه در آستانه تخریب بود که بازسازی آن کلید خورد. در روزهایی که ورزشگاه‌های مدرن کشورهای حوزه خلیج‌فارس و برگزاری مسابقات بزرگی چون لیگ قهرمانان آسیا و جام‌جهانی در قطر تبدیل به حسرتی برای ما شده که ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور کشور می‌گوید، باید سرانجام فکری کرد و استادیومی مدرن ساخت. اینکه ورزشگاه آزادی طی 50سال اخیر چندبار در آستانه بازسازی قرار گرفته و ریزه‌کاری‌هایی روی آن انجام شده، سوژه گزارش اصلی امروز است.

صفر تا صد با ورزشگاه هسته خاکی
در دهم شهریورماه سال 1353 مصادف با مسابقات آسیایی سال 1974 میلادی، ورزشگاه آزادی با بودجه 60میلیون تومانی معادل 9میلیون دلار ِ آن‌زمان، به‌طور رسمی افتتاح شد. طراحی و ساخت این مجموعه توسط عبدالعزیز فرمانفرماییان که جزو نخستین نسل از معماران تحصیلکرده ایرانی در خارج از کشور به‌شمار می‌رود، انجام شد. او برای ساخت این ورزشگاه از طراحی استادیوم «المپیکو یونیورسیتاریو مکزیک» الهام گرفت که در کوتاه‌ترین زمان و کمترین هزینه، احداث شده بود. در ساخت استادیوم آزادی از روش سازه هسته خاکی استفاده شده، این روش به این صورت است که برای صرفه‌جویی در مکان و زمان، محل‌هایی مانند راهروها و فضاهای خدماتی  با سازه‌های بتنی ساخته می‌شود و سکو‌های روی این سازه‌های بتنی، با خاک پر می‌شود. جالب است بدانید آخرین ورزشگاه ساخته ‌شده در دنیا که به شیوه سازه هسته خاکی ساخته شده، ورزشگاه باشکوه آزادی است. استادیوم اوتزن اورگان شبیه‌ترین ورزشگاه به آزادی است که چند سال قبل از ساخت ورزشگاه آزادی در سال 1967 ساخته شد. عبدالعزیز فرمانفرماییان هم در مصاحبه‌هایش گفته بود که قصد طراحی ورزشگاهی با سازه بتنی یا فلزی را داشت، اما محدودیت‌های شدید مالی ناشی از وضع اقتصادی کشور، وقایع وقت در مدیریت ورزش کشور و محدودیت زمانی، باعث انتخاب این شیوه برای ساخت ورزشگاه آزادی شده است.

پایان عمر مفید سازه‌ آزادی
در حقیقت ورزشگاه آزادی یک استادیوم با ظرفیت 90هزار نفری بود که در طبقه بالا 35هزار نفر و در طبقه پایین 55هزار نفر می‌توانستند به‌راحتی به تماشای مسابقات بنشینند ولی در بعضی از بازی‌های تیم‌های پرطرفدار، این ورزشگاه پذیرای 100 تا 120هزار نفر جمعیت می‌شد. استفاده بیشتر از ظرفیت این ورزشگاه هم یکی دیگر از دلایل تخریب آن است. با توجه به این موارد، در سال 1381 بازسازی استادیوم با هزینه‌ای بیشتر از 160میلیارد تومان انجام شد. در آن‌سال، بازسازی استادیوم آزادی به‌مدت یک‌سال‌ونیم طول کشید و در این پروژه، بازسازی و استحکام‌بخشی سکوهای طبقه اول و عایق‌کاری کامل رختکن‌ها، تعویض نمایشگر استادیوم آزادی و جایگزینی آن با یک نمایشگر رنگی نیز انجام شد. باز هم جالب است بدانید که ورزشگاه امجدیه سابق هم 75سال قبل در دوسال ساخته شد، البته این ورزشگاه در ابتدا سقف داشت اما بعدها سقف این ورزشگاه برداشته و تغییراتی در فرم آن ایجاد شد و ظرفیت آن افزایش پیدا کرد. اگر بخواهیم بازسازی و البته نوسازی یک ورزشگاه را با آزادی قیاس کنیم، پروژه نوسازی خانه اصلی کهکشانی‌های مادرید که شامل مدرن‌سازی نمای بیرونی ورزشگاه، مسقف‌کردن آن و افزودن یکسری امکانات رفاهی برای تماشاگران می‌شود، دقیقاً 5/796میلیون یورو هزینه در پی دارد.

برای درک تفاوت نوسازی و بازسازی ساختمان باید بگوییم، اگرچه این دو اصطلاح گاهی به‌جای هم به‌کار برده می‌شوند اما با هم تفاوت دارند. بازسازی بنا بیشتر جنبه تعمیر و زیباسازی دارد. در مقابل، در روش نوسازی، میزان تخریب اولیه بسیار بیشتر است و اقدامات نوسازی تقریباً همه جنبه‌ها و محیط‌های ساختمان را دربرمی‌گیرد. این درست مانند این است که یک بنای فرسوده را تحویل بگیرید و با اقداماتی وسیع، هزینه‌هایی بسیار بالا و مصالح زیاد، تمام بنا را تغییر دهید و بنایی با ظاهر بنای نوساز ایجاد کنید.

بازسازی به اجبار؟
برخی ریزه‌کاری‌های سازنده نیز در طول چند سال اخیر برای ورزشگاه آزادی انجام شده است که البته به‌دلیل نظارت مسئولین بین‌المللی چنین بازسازی‌هایی رخ داد. به‌طورمثال پرسپولیس در سال 2018 با مربیگری برانکو ایوانکوویچ به‌دلیل صعود به فینال لیگ قهرمانان آسیا باید یک مسابقه در ورزشگاه آزادی از تیم کاشیما ژاپن میزبانی می‌کرد. آنجا بود که مسئولین فوتبال ایران دیگر چاره‌ای نداشتند و باید برخی زیرساخت‌ها اعم از صندلی نیمکت مربیان و بازیکنان، رختکن داوران، دو استقرار دو تیم و جایگاه ویژه، وی‌آی‌پی و سی‌آی‌پی را اصلاح می‌کردند. در بین اصلاحات انجام شده همچنین تغییراتی در دبیرخانه ورزشگاه، اتاق دوپینگ، کنفرانس خبری، اتاق میکسد زون و پشت دروازه‌ها صورت گرفت. گفتنی است کنفدراسیون فوتبال آسیا با حضور در ورزشگاه آزادی فقط بابت دیدار فینال این رقابت‌ها 64 ایراد اساسی به این ورزشگاه گرفتند که مسئولین ورزش باید در کمتر از یک‌ماه این موارد را برطرف می‌کردند. اگر این بازسازی‌های کوچک انجام نمی‌شد، پرسپولیس نمی‌توانست در خانه از نماینده ژاپن میزبانی کند. با نظارت و حساسیت کنفدراسیون فوتبال آسیا، برخی ریزه‌کاری‌ها انجام شد. همچنین  تقابل حساس پرسپولیس با النصر عربستان نیز باعث شد تا همزمان با بازسازی، بخش زیادی از ورزشگاه نیز مرمت شود. به‌طورمثال زمین منتهی به ورودی ورزشگاه آزادی از سمت در غربی، طی دوروز آسفالت شد و همزمان با آسفالت شدن، خبرنگاران و مسئولین مربوطه مجبور بودند از روی آسفالت داغ عبور کنند.

قطر الگویی که دیده نمی‌شود
کشور قطر با جمعیت کمتر از یک‌و‌نیم‌میلیون نفر توانست میزبانی جام‌جهانی 2022 را بگیرد. زمانی که این میزبانی ازسوی دولت قطر دریافت شد، آنها به‌هیچ‌عنوان آماده برگزاری مسابقات نبودند به‌همین‌دلیل طی دوسال 8‌ورزشگاه مدرن در این کشور ساخته شد تا بتوانند از 32تیم حاضر در مسابقات میزبانی کنند. به‌طورمثال استادیوم البیت که نام آن برگرفته از زندگی چادرنشینی عشایر قطر است و به‌نوعی زندگی سنتی قطری‌ها را به بازدیدکنندگان القاء می‌کند، در شهر الخور قرار دارد و جایزه مدیریت ساخت، بهره‌وری انرژی و طراحی سبز را از آن خود کرده است. این استادیوم، دومین ورزشگاه بزرگ قطر به‌شمار می‌رود که 9بازی جام‌جهانی در آن برگزار شد. معماری این ورزشگاه را گروه معماری دارالهندسه قطر براساس بیت‌الشعار که چادرهایی به رنگ سیاه و سفید عشایر قطر است، انجام داده. از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این ورزشگاه  که حدود 700میلیون دلار هزینه ساخت آن شد، می‌توان به سقف جمع‌شدنی، قابلیت جابه‌جایی صندلی‌ها، تطابق با محیط‌زیست، زمین چمن با قابلیت جمع‌شوندگی و فناوری خنک‌کننده مخصوص در زیر صندلی‌ها اشاره داشت. سایر ورزشگاه‌های قطری نیز بین 400 تا 650میلیون دلار هزینه ساخت در برداشت که می‌توان الگوی مناسبی برای مهندسین ایرانی و البته دولت باشد که طی کمتر از سه‌سال می‌توان یک ورزشگاه مدرن ساخت، نه اینکه طی این‌مدت فقط یک ورزشگاه 50ساله را بازسازی کنند!

زمان بازسازی بیشتر از ساخت
یکی از انتقادات کاملاً بجا به بازسازی ورزشگاه، زمان‌بر بودن آن است. عسگریان، سرپرست شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور، در پاسخ به این پرسش که این پروژه چقدر زمان‌بر است؟ افزود: «۱۸ تا ۲۰ماه بازسازی زمان می‌برد، در غیر این‌صورت همزمان با برگزاری بازی‌ها ۳روز در هفته را از دست می‌دهیم و تنها ۴روز زمان برای بازسازی باقی می‌ماند و دراین‌صورت پروژه طی ۳سال انجام می‌شود.» عسگریان همچنین پیش‌تر در گفت‌وگویی اعلام کرده بود، بودجه لازم برای بازسازی کل ورزشگاه آزادی چیزی حدود 1200 تا 1500میلیارد تومان خواهد بود. کنایه‌آمیز اینکه، ساخت ورزشگاه آزادی کلاً 17ماه طول کشید اما حالا مسئولین می‌گویند، برای بازسازی ِ سازه‌ای که  ساختش کلاً کمتر از یک‌سال‌ونیم زمان برده، سه‌سال زمان نیاز دارند!