هم میهن/متن پیش رو در هم میهن منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

بررسی ابعاد سیاسی واکنش به افزایش مهاجران افغانستانی

منصوره محمدی| حضور افغانستانی‌ها در ایران سابقه‌ای طولانی دارد. آنها ایران را خانه دوم خود می‌دانند، شاید هم نه! پناهگاهی پس از ترک اجباری خانه‌هایشان. نقطه اوج مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران در سال‌های اخیر پس از تسلط طالبان بر این کشور، به‌ویژه پس از اتفاقات سال 2021 است که در پی آن حضور افغانستانی‌ها در ایران گسترده‌تر شد. در این بین موج افغان‌هراسی در ایران دو سال بعد و در سال 2023 در حال گسترده‌تر شدن است؛ که موجب واکنش‌ها و اظهارنظرهای مختلف در فضای رسانه‎ها و جامعه شده است. براساس گزارشی که انجمن پژوهشی دیاران با استفاده از داده‌های «گزارش کمیساریا در مورد بازگشت داوطلبانه، گزارش نظارت بر ترددهای مرزی افغانستان، گزارش وضعیت افغانستان تا اول آگوست و گزارش تازه‌واردان افغانستانی در ایران» منتشر کرده است، میزان مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران از ماه آگوست 2021 به ایران رشد کرد اما این موج به مرور کندتر شد. البته نکته مهم این گزارش، شیوه ورود مهاجران افغانستانی به ایران است. براساس گزارش کمیساریا 82 درصد از ترددهای افغانستانی‌ها به ایران از گذرگاه‌های رسمی و به‌صورت غیرقانونی صورت می‌گیرد؛ درصورتی‌که حدود ۹۶ درصد ترددها به پاکستان از گذرگاه‌های رسمی و به شکل قانونی انجام می‌گیرد. همچنین مهمترین مشاغلی که مهاجران تازه‌وارد افغانستانی به آن مشغول بوده‌اند، عبارتند از: کارگری ساختمان(۴۳ درصد)، مشاغل نیروهای مسلح(۳۳ درصد)، خیاطی و کارهای نساجی(۱۲ درصد) و کارگری کشاورزی و مزارع (۶ درصد).

براساس گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل در ایران، بیش از 4ونیم میلیون افغانستانی در ایران حضور دارند که این تعداد به تایید وزیر کشور نیز رسیده است. به گفته او به صورت غیررسمی 5 میلیون و به صورت رسمی 4 و نیم میلیون مهاجر افغانستانی در کشور وجود دارند. این در حالی است که در ماه‌های گذشته این عدد از سوی مخالفان حضور مهاجران 8 و 10 میلیون نفر نیز اعلام شد؛ مخالفانی که حالا افغانستانی‌ها را یک تهدید برای امنیت ملی کشور می‌دانند. اما چه چیزی باعث شده است تا افغانستانی‌ها که تا دیروز بخشی از درد مشترک معترضین در اعتراضات سال ۱۴۰۱ بودند، حالا به تهدیدی برای امنیت ملی تبدیل شوند؟ با نگاهی به اعتراضاتی که در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفته، معترضین را می‌توان در چند دسته مشخص جای داد؛ یک گروه مخالفان سرسخت حکومت و دولت هستند و گروه دیگر موافقان سرسخت دولت رئیسی.

برخی واکنش‎ها به حضور افغان‎ها
عده‌ای مدعی هستند افغانستانی‌ها پروژه حکومت برای جایگزین کردن آنها با مخالفان‌شان است و عده‌ای هم از گسترش ناامنی در کشور سخن می‌گویند. این گفته‌ها زمانی رنگ و بوی جدی‌تری به خود می‌گیرد که یک کارشناس مذهبی و چندی از نمایندگان مجلس صحبت‌هایی را در مورد افغانستانی‌ها مطرح کردند. یکی از این سخنرانی‌ها که روزهای اخیر در فضای مجازی منتشر شده، صحبت‌های سیدحسین حسینی‌قمی، یک کارشناس مذهبی است که می‌گوید چند میلیون مهاجر مسلمان افغانستانی مؤمن، پیرو اهل‌بیت در کشور ما زندگی می‌کنند و باید با یک قانون به آنها شناسنامه ایرانی داده شود و مانند یک ایرانی حق رای داشته باشند و این‌همه نگرانی درباره اینکه آینده ایران چه خواهد شد، وجود نداشته باشد. احتمالاً اشاره او به زاد و ولد افغانستانی‌ها در ایران و برطرف کردن مشکلات مربوط به سالمندی جمعیت ایران در دهه‌های آینده است.

اما اظهارنظرهای نماینده‌های مجلس در این زمینه جالب توجه است. محسن پیرهادی، رئیس فراکسیون مدیریت شهری مجلس معتقد است که نباید به این موضوع دید صرفاً سیاه و سفید داشت و آن را به چالش کشید و با آن به‌عنوان یک پدیده ناخوشایند اجتماعی برخورد کرد. او می‌گوید: «ابراز نگرانی در مورد آسیب‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی افزایش مهاجران غیرقانونی افغانستانی در حاشیه کلانشهرها از سوی جمعی از شهروندان به حق است و باید محل توجه مسئولان امنیتی و سیاسی قرار گیرد، اما این نگرانی نباید سبب شود در بحث مهاجران افغانستانی جامعه دچار نگاه احساسی و تهییج شود.»

جلال رشیدی‌کوچکی، دیگر نماینده مجلس نظر دیگری دارد. او معتقد است که مهاجران قانونی می‌توانند از منابع ایران استفاده کنند اما موضوع بحث حضور مهاجران غیرقانونی در کشور است: «اتباع غیرقانونی درحال استفاده منابع ما هستند و همچنین این افراد بعدها می‌توانند چالش‌های اجتماعی و امنیتی برای کشورمان ایجاد کنند که برخی تحرکات نشان‌دهنده این موضوع است. بهترین کار این است که دولت هزینه زندگی برای این افراد و کسانی که به آنها خدمات می‌دهند را زیاد کند.»

احمدرضا علیرضابیگی، دیگر نماینده مجلس، بر ساماندهی اتباع خارجی تاکید کرده است و می‌گوید: «از نگاه بنده بهتر است لایحه جامعی از سوی دولت در بحث ساماندهی اتباع خارجی دنبال شود و پختگی و سنجیدگی آن به‌قدری باشد که بتواند عوارض مهاجران را به یک فرصت تبدیل کند. زمانی که صحبت از مهاجرت با تشکیل سازمان ملی مهاجرت می‌شود، منظور هم مهاجرت به ایران و هم مهاجرت از ایران است.» محمدتقی نقدعلی، نماینده خمینی‌شهر نگرانی خود را با حضور افغانستانی‌ها در مدارس شهرش اعلام کرد و گفت: «بحث اتباع خارجی در شهرستان‌ها به‌ویژه در حوزه آموزش و پرورش امنیت را تحت تاثیر قرار داده است. در حوزه انتخابیه خود مردم از هجوم اتباع خارجی به مدارس ناراضی هستند. این موضوع باعث اعتراض عمومی شده است. از رئیس مجلس انتظار دارم که یک توضیحی ارائه کنند.»

 فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز با اشاره به حق بودن نگرانی مردم در این زمینه اینگونه از دغدغه‌هایش برای حضور افغانستانی‌ها در ایران سخن گفت: «باتوجه به شرایط اخیری که در کشور به وجود آمده است و هجوم زیاد مهاجران که بعضاً هم به‌صورت غیرقانونی وارد کشور ما می‌شوند، نگرانی‌هایی را برای مردم ما به وجود آورده که نگرانی‌های به حقی هم هست. از آن طرف یک اتفاقاتی در این کشور رخ می‌دهد که قبل از حضور طالبان در کشور افغانستان سابقه نداشته است؛ مثل کلیپی که علیه مردم ایران پخش می‌شود! من یک کلیپ مشاهده کردم بچه‌های کوچک افغان که دبستانی هستند و ذهن‌شان به این کارها قد نمی‌دهد، حرف‌های ضدامنیتی و دینی می‌زنند! این‌ها مبین این واقعیت است که یک جریانی در پشت صحنه و خارج از مرزها در داخل افغانستان است و برخی را هدایت می‌کند تا چهره مردم افغانستان و آن‌هایی که سال‌ها در ایران بودند و زندگی کرده‌اند و با مردم ما به نوعی چفت شده‌اند را در ذهن مردم ایران بد کند. به صورت عینی مشاهده می‌شود بعضاً حرکت‌هایی صورت می‌گیرد که ذهن مردم ایران و افغان تغییر پیدا کند. به‌رغم اینکه سال‌های بسیاری تعداد زیادی از مردم افغانستان به دلایل شرایط آن کشور در کشور ما بودند و در بخش تولیدی و جاهای دیگر مشغول به کار بودند و مشکل خاصی نبود اما بعد از حضور حاکمان فعلی، این حساسیت در کشور به وجود آمد. این حساسیت نه اینکه فقط در مردم ایران باشد، بلکه در مسئولین هم به وجود آمده است که باید رسیدگی شود.»

دوراهی دولت و مجلس
در حالی نمایندگان مجلس از بایدهای تشکیل سازمان امور مهاجرت سخن گفتند که آنها آآبان‌ماه سال گذشته، کلیات طرح تأسیس سازمان ملی اقامت که با لایحه تشکیل سازمان مهاجران اتباع خارجی ادغام شد را به تصویب رساندند. اما آنها اسفندماه سال قبل درخواست گروهی از نمایندگان برای رسیدگی به طرح تاسیس سازمان ملی اقامت براساس اصل ۸۵ قانون اساسی را با ۱۳۸ رای مخالف رد کردند. علی بهادری‌جهرمی، سخنگوی دولت نیز در واکنش به حضور اتباع افغانستانی در ایران به فضاسازی رسانه‌ای اشاره کرده و از لایحه‌ای سخن گفته که دو سال پیش به مجلس ارائه کردند اما از نتیجه آن سخنی به میان نیاورده است. احمد وحیدی، وزیر کشور نیز در آخرین اظهارنظر خود، آمریکا را عامل اصلی موج پناهجویان افغانستانی در ایران اعلام کرده است. او درخصوص آخرین وضعیت ساماندهی اتباع خارجی گفت: «این مسئله در جریان است هرچند دشمن به تازگی تبلیغات غیرمتعارف و غیرمعمولی در این خصوص ایجاد کرده و تلاش می‌کنند این مسئله را یک نوع نزاع و فضای تنازعی در این حوزه نشان دهند که این کار خلافی است. در هر حال بخشی از اتباع خارجی به دلیل مشکلاتی که داشتند، تحت هجوم قرار گرفتند که باعث و بانی همه اینها، آمریکا است. آمریکا، افغانستان را به این روز کشاند و ظلم‌های فراوانی به مردم افغانستان تحمیل کرد و مردم این کشور چاره‌ای جز مهاجرت به کشورهای دیگر نداشتند اما اصل موضوع از طرف ما بحث ساماندهی این مهاجران است.»

با مروری بر گفته‌های مقامات دولت و مجلس ایران می‌توان بخشی از نگرانی مردم به حضور مهاجران را درک کرد، به‌عبارتی شاید بخشی از نگرانی حضور مهاجران افغانستانی در ایران به این دلیل  است که بیشتر اظهارنظرها تاکید بر نابسامانی‌ها و اختلالات امنیتی و حتی استفاده از منابع اختصاصی مردم ایران دارند؛ فارغ از درستی و غلطی این ادعاها آنها نمی‌دانند این موضوع از کجا شروع شده و به کجا ختم می‎شود. در واقع این نگرانی باید بیشتر معطوف به سیاست‌گذاری‌هایی باشد که برنامه صحیحی برای ساماندهی همسایگان مقیم کشور ما ندارد اما تیر نارضایتی را به سوی مردم افغانستان نشانه گرفته است.