صبح نو/ وقتی به گذشته فیلم و سریال‌سازی ایران در پیش و پس از انقلاب خوب بنگریم، متوجه خواهیم شد که تاکید و توجه به عصر قاجار در آن حداقل‌ترین حالت ممکن بوده و اگر اثری به آن دوره پرداخته است، سعی نموده واقعیت تاریخ را اذعان کند. در دو دهه اخیر، پرداخت به عصر قاجار در سریال‌هایی همچون «سال‌های مشروطه»، «مدرس» و ... پرداختی کاملا مضمونی، تاریخی و نگاهی دایکیودرامی به فرهنگ و سیاست آن عصر بوده است. هر چند که داستان‌ها درامیزه، قصه‌گو و شاید کمی از رئال فاصله داشته، اما به اصل هویت تاریخی آن پایبند بوده است. حسن فتحی یکی از کارگردان‌هایی است که در رزومه کاری خود آثار ویژه و مهمی دارد که می‌شود به آن‌ها به عنوان یک وزنه در حوزه سریال‌سازی نگاه کرد. او که سریال ماندگار «شب دهم» را در کارنامه دارد، به خوبی در این اثر به جو خفقان اواخر عصر پهلوی اول با خلق یک داستان آئینی می‌پردازد و به هویت تاریخی آن عصر پایبند است. فتحی درست پس از 13 سال از این کار، در مدیوم نمایش خانگی یک ملودرام عاشقانه تاریخی دیگر به اسم «شهرزاد» می‌سازد که داستان سریال در عصر پهلوی دوم و کودتای سال 32 می‌گذرد، در این سریال نیز فتحی به خوبی و در عین خلق ملودرام و یک قصه جذاب، به المان‌ها و گزاره‌های تاریخی متعهد است. حتی اگر به خیلی قبل‌تر هم برگردیم، او در سال 76 سریالی برای تلویزیون می‌سازد به اسم «پهلوانان نمی‌میرند» که آن هم مضمونی کاملا تاریخی داشته و بر پایه پرداخت به عصر قاجار شکل گرفته که در این کار نیز فتحی به همه قواعد ژانر و روایت دقیق تاریخی پایبند است.
اما چه می‌شود که این کارگردان مقید به دایکیودرام به یک‌باره در به تصویر کشیدن یک شخصیت مهم تاریخی و عصر زیستی او دچار انقطاع از اصالت تاریخ شده و روی به نگاهی کاملا فانتزی و سورئال می‌آورد. حسن فتحی در جدیدترین اثر تاریخی خود، سریال تک‌فصلی و بلند «جیران» را می‌سازد که به زندگی و عصر ناصرالدین شاه قاجار می‌پردازد. او در این سریال نیز مانند همه آثار خود یک ملودرام عاشقانه را بستر خلق داستان قرار داده و شخصیت ناصرالدین شاه، محوریت اصلی خلق درام آن بوده است. اما هر چقدر که از ابتدا، سریال را دنبال و به جلو پیش می‌رویم، هیچ سنخیتی، چه در ظاهر و پوشش و چه در رفتار و عملکرد شخصیت شاه، دربار و افراد مطرح اذعان شده در تاریخ با واقعیت هویتی آن عصر پیدا نمی‌کنیم.

چطور می‌شود چنین کارگردانی با چنین آثار درخشانی به یک‌باره روی به ژانر پرتره و بیوگرافی بیاورد، اما به هیچ‌یک از عناصر هویتی و ماهیتی تاریخی آن پایبند نباشد و ما با اثری پر از تناقض و تحریف‌شده مواجه‌ایم که صرفا قرار است ارتباط عاشقانه ناصرالدین شاه را با جیران به تصویر بکشد، جیرانی که هیچ وجه تشابهی با واگویه‌ها، اذعان تاریخ و مستندات موجود ندارد و گویی همه چیز در شخصیت‌پردازی کاملا کنونی بوده اما کارگردان سعی کرده سریال را قاجار مالی کند، آن‌ هم به شکلی کاملا تحریف شده و به دور از حقیقت!   
در عالم سینما، هنر و تصویر می‌توان یک واقعه تاریخی را به درام مد نظر سازنده نزدیک کرد و به خلق خیالی و سلیقه‌ای از یک واقعه و برشی از تاریخ مبادرت کرد، اما حتما ادای احترامی به کنه زمانی و تاریخی قصه خواهد شد، به نحوی که اصلی‌ترین گزاره‌ها و عناصر در آن، حفظ و بدون خدشه باقی بماند، ولی چیزی که ما در «جیران» شاهد آن هستیم و از جهان فکری حسن فتحی عجیب و به دور است، حذف المان‌های مهم تاریخی در شخصیت‌پردازی و هویت‌سازی داستانی در این سریال است. به‌گونه‌ای که انگار همه افراد بیشتر تیپ هستند تا شخصیت و گویی قرار است تاریخ در خدمت قصه باشد تا اینکه داستان مقید به چارچوب تاریخ و این مهم‌ترین مشکل سریال است.
در اثر جدید فتحی، خبری از یک پی‌رنگ قوی و غلیظ برای خلق داستان نیست، برخلاف استنادات تاریخی که می‌توانست بهترین و عمیق‌ترین شکل خلق درام با آن تطبیق پیدا کند و گویی حسن فتحی به دور از جریان فکری گذشته خود، صرفا خواسته یک پروژه را پیش ببرد، به دور از هر اکت در اندیشه و جانمایی فکت مهم تاریخی در این اثر و صرفا ما با یک سریال شبه‌ترکیه‌ای مواجه‌ایم که به جای پرداختن به متن تاریخ، به حاشیه تصنعی از یک برش زمانی تاکید داشته است و این شائبه را در ذهن تقویت می‌کند که کارگردانی همچون حسن فتحی با آن سابقه خوب وقتی به چنین اثری می‌رسد، چیزی جز پروژه‌ای بودن، کنداکتور پر کردن آن نمی‌شود برداشت کرد، چون سریال هیچ بار و وزنه هنری و فرهنگی ندارد و شاید بتواند به سختی قشری از جامعه را با خود همراه سازد.
در پایان این نکته هم قابل اهمیت است که تاکید زیاد جامعه هنری برای پرداخت به عصر قاجار و هویت‌زدایی از آن با وهن تاریخ و تحریف یک عصر، چیزی جز بازنمایی یک ماهیت سیاه برای سفیدسازی فجایع آن دوران در اذهان نسل نو و نوالگوسازی فاسد و سمی برای نسل جدید، آورده‌ای در پی نخواهد داشت، حتی اگر با توجیه‌گریز از ممیزی در طرح مسائل سیاسی و جنسی باشد.
 

مسعود کارگر دبیر سرویس فرهنگی