اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و انتشارش در آخرین خبر به معنای تایید آن نیست

نمایندگان در مجلس همچنان مشغول بررسی و تصویب طرح اصلاح قانون انتخابات پارلمان هستند؛ در جدیدترین ماده‌ای که به قانون انتخابات قرار است الحاق شود، بناست که در حوزه انتخابیه تهران، انتخابات به صورت تناسبی باشد. نحوه‌ای که مطابق متن آن پیچیده است و چرایی مصوب کردن چنین طرحی، مشخص نیست. هرچند در طرح اولیه بنا بود «انتخابات تناسبی» در حوزه‌های بالای 4 کرسی باشد، اما آنچه تصویب شد تنها درباره تهران بود. براساس این ماده الحاقی قرار است «در حوزه انتخابیه تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس هر داوطلب تعیین صلاحیت‌شده به صورت منفرد یا به عنوان عضوی از صرفا یک فهرست نامزد شرکت در انتخابات شود».  بنا به این طرح «دستورالعمل نحوه شکل‌گیری، زمان‌بندی آغاز فعالیت، انحلال و جابه‌جایی نامزدها بین فهرست‌ها و انصراف آنها از فهرست در هر دوره از انتخابات حداقل یک ماه قبل از زمان آزادی تبلیغات توسط هیات اجرایی مرکزی انتخابات تهیه، به روز شده و پس از تایید هیات مرکزی نظارت بر انتخابات توسط وزیر کشور ابلاغ می‌شود».

اولویت با آرای فهرست
در ادامه این طرح آمده «در صورت عضویت هر نامزد در بیش از یک فهرست آرای ایشان در تعیین سهم فهرست‌های دارای عضویت محاسبه نمی‌شود و آرایی که یک‌جا به فهرست‌های ایشان داده شده به آرای این نامزد اضافه نمی‌شود و با ایشان شبیه به یک نامزد منفرد برخورد می‌شود». به عبارت دیگر، یک فرد نمی‌تواند هم به صورت انفرادی در انتخابات باشد و هم به صورت لیستی؛ از سوی دیگر، با این بخش از طرح مصوب شده، یک فرد نمی‌تواند همزمان در چند لیست حضور داشته باشد. یعنی یک نامزد نباید مانند سابق، به‌طور مثال، هم در لیست یک حزب باشد و هم در لیست اجماعی یا اینکه به صورت فردی هم حضور یابد. البته که به لحاظ اجرایی این اقدامات امکان‌پذیر است اما ممکن است نه تنها به نفعش نباشد، بلکه به ضرر هم باشد.
این طرح «رای‌دهندگان» را مجاز کرده که می‌توانند «گزینه‌های مدنظر خود را با ترکیب‌های مختلف از بین نامزدهای منفرد و فهرستی تا سقف کرسی‌های حوزه انتخابیه انتخاب کنند».

طرح چه می‌گوید؟
طبق طرح مذکور، «منتخبین منفرد و فهرستی در حوزه انتخابیه به ترتیب زیر انتخاب می‌شوند: 
1- پس از شمارش آرای کل نامزدها به ترتیب بیشترین آرا رتبه‌بندی می‌شوند.
2- سقف سهم کرسی‌های افراد منفرد از کل کرسی‌های حوزه از طریق تقسیم مجموع آرای صحیح مأخوذه افراد منفرد بر کل آراء صحیح مأخوذه به دست می‌آید.
3- نامزدهای منفرد غیرفهرستی که رتبه‌ای کمتر یا مساوی با تعداد کرسی‌های حوزه دارد تا سقف سهم تعداد کرسی‌های افراد منفرد به عنوان منتخب حوزه معرفی می‌شوند.
4- پس از کسر کرسی‌های اختصاص داده‌شده به منتخبین منفرد غیرفهرستی، کرسی‌های باقیمانده به منتخبین فهرستی اختصاص داده می‌شود.
5- تعداد منتخبین هر فهرست بر اساس نسبت، درصدی از آراء صحیح مأخوذه آن فهرست به کل آراء صحیح مأخوذه همه فهرست‌ها ضرب در تعداد کرسی‌های اختصاص داده شده به فهرست‌ها به عنوان سهم آن فهرست تعیین می‌شود.
6- منتخبین هر فهرست از بین نامزدهای آن فهرست به ترتیب بیشترین رأی در آن فهرست انتخاب می‌شوند.
تبصره 1- در صورتی که سهم یک فهرست از کرسی‌ها بیش از تعداد اعضای آن فهرست باشد، فقط به اندازه تعداد اعضا به آن فهرست کرسی تعلق می‌گیرد. در این حالت سهم سایر فهرست‌ها از تعداد کرسی‌های باقیمانده مجدداً محاسبه می‌شود.
تبصره 2- در صورتی که سهم فهرست‌ها به صورت اعشاری باشد، در ابتدا سهم در فهرست از کرسی‌ها برابر با ارقام صحیح آن فهرست لحاظ می‌شود و کرسی‌های باقیمانده به ترتیب به فهرست‌های با سهم بالاترین اعشار، بدون در نظر گرفتن رقم صحیح اختصاص می‌یابد. در صورت برابری هم ارقام و اعشار دو یا چند فهرست، در جلسه مشترک هیات‌های اجرایی و نظارت حوزه انتخابیه با انجام قرعه منتخب یا منتخبین باقیمانده به فهرست یا فهرست‌های برنده قرعه اختصاص داده می‌شود. نامزدهای ذینفع عضو فهرست‌ها یا نمایندگان آنها می‌توانند در مراسم قرعه‌کشی حضور داشته باشند. تبصره 3- در صورت فوت، استعفا یا به هر دلیل دیگری اگر تعداد نمایندگان خارج شده از مجلس در طول دوره در حوزه تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس کمتر از 5 نفر باشند، انتخابات میان‌دوره‌ای در این حوزه مانند سایر حوزه‌ها برگزار، در غیر این صورت انتخابات در این حوزه به روش انتخابات ابتدای دوره برگزار می‌شود».

همه جریانات داخل مجلس نماینده  خواهند داشت
اما نحوه محاسبه آرا طبق آنچه در این طرح آمده، پیچیده و سردرگم‌کننده به ‌نظر می‌رسد. کمیسیون امور داخلی و شوراهای مجلس وظیفه بررسی این طرح را بر عهده داشته است. یک عضو این کمیسیون در گفت‌وگو با «اعتماد» توضیحاتی پیرامون این طرح داده که طبق آن، این مصوبه در راستای حزبی کردن انتخابات است و مجلس با این طرح به دنبال اعتبار دادن به احزاب است. به گفته احمد علیرضابیگی، انتخابات حزبی، باعث می‌شود تا احزاب در قبال مردم و رای آنها پاسخگو باشند. او افزوده که این طرح سعی دارد اولویت را به لیست‌های انتخاباتی دهد.
این عضو کمیسیون شوراهای مجلس که کمیسیون متبوعش وظیفه رسیدگی به این طرح را داشته، مصوبه دیروز مجلس را با ذکر یک مثال تشریح کرد: «فرض کنید که دو لیست اصولگرا و اصلاح‌طلب داریم و شمارش آرا نشان می‌دهد که نسبت آرای فهرست اصولگرایان به کل آرا 60 درصد است و نسبت اصلاح‌طلبان 40درصد. در این شرایط 60 درصد اعضای فهرست اصولگرایان راهی مجلس می‌شود». طبق این توضیحات، اگر همین مثال در نظر گرفته شود، از 30 کرسی نمایندگی تهران، 18 کرسی به اصولگرایان می‌رسد. علیرضا بیگی با اشاره به اینکه مصوبه مجلس در پی در نظر گرفتن آرای اقلیت نیز هست، گفت «به این ترتیب 40 درصد هم از اعضای فهرست اصلاح‌طلبان راهی مجلس می‌شوند؛ یعنی 12 نفر ابتدایی لیست که بیشترین رای را دارند». او تاکید دارد که این شیوه بر مبنای تناسب است و باعث می‌شود تا همه جریانات داخل مجلس نماینده داشته باشند.  به عبارت دیگر، در این مثال، اگر نفر سی‌ویکم شمارش آرا در تهران از فهرست اصلاح‌طلبان و یک میلیون رای داشته باشد و نفر هفدهم یک میلیون و 200 هزار رای، این اختلاف باعث نمی‌شود که نفر هفدهم به مجلس راه پیدا کند؛ بلکه چون فهرست اصلاح‌طلبان توانسته 40 درصد مجموع آرا را کسب کند، این 40 درصد در مجلس هم کرسی داشته باشند. او درباره اینکه در این مثال اگر یک نامزد به صورت فردی در انتخابات شرکت کرده باشد و کمتر از نفر نوزدهم لیست اول ولی بیشتر از نفر سی و یکم از لیست دوم، رای بیاورد، تکلیف چیست، می‌گوید: اولویت با افرادی است که در لیست حاضرند و در این شرایط، نامزد مذکور، راهی مجلس نمی‌شود. با این وجود او تاکید دارد که در این طرح، سهمی هم برای افرادی خارج از فهرست‌ها و اصطلاحا مستقلین دیده شده است. 

با تناسبی شدن انتخابات درون لیست‌ها هم رقابت وجود دارد
روح‌الله نجابت عضو دیگر کمیسیون شوراها، دیروز در جمع خبرنگاران حاضر در مجلس گفته «با توجه به اینکه در تهران لیست‌ها سیاسی‌تر و نگاه‌ها ملی‌تر است و امکان برگزاری انتخابات به صورت تناسبی است؛ تاکنون روند برگزاری انتخابات به این شکل بوده که ۳۰ کرسی نمایندگان تهران در مجلس شورای اسلامی به کسانی اختصاص داده می‌شد که بیشترین رای را آورده باشند یعنی اگر لیستی می‌توانست اکثریت آرا را به دست آورد آن لیست مستقیم وارد مجلس می‌شد و اگر لیست دوم اکثریت رای را کسب نمی‌کرد امکان حضور در مجلس شورای اسلامی را نداشت در این شرایط مردمی که به لیست دوم رای داده بودند منتخبان آنها امکان حضور در مجلس را نداشتند». او با بیان اینکه با تناسبی شدن انتخابات درون لیست‌ها هم رقابت وجود دارد، اظهار کرد: «فرض کنید دو لیست در تهران وجود دارد لیست اول از دو میلیون تا یک میلیون رای را کسب کرده و لیست دوم ۵۰۰ هزار تا ۱۰۰ هزار رای را به دست آورده است. با مدل انتخابات فعلی تنها ۳۰ کاندیدای لیست اول پیروز انتخابات شده و وارد مجلس شورای اسلامی می‌شوند. اکنون با مصوبه مجلس شرایط تغییر می‌کند بدین شکل که تناسبی بین دو لیست بسته می‌شود. در این مثال نسبت شش به یک شده یعنی ۲۴ کرسی از لیست اول و شش کرسی از لیست دوم در حوزه انتخابیه تهران وارد مجلس شورای اسلامی می‌شود. طبیعتا با تعدد لیست‌ها این نسبت هم تغییر می‌کند».
وی اضافه کرد: «در این شرایط از لیست‌های مختلف افرادی وارد مجلس شورای اسلامی می‌شوند و شاهد تضارب آرا خواهیم بود». با وجود این توضیحات، وضعیت نامزدهایی که فارغ از احزاب بخواهند در انتخابات مجلس حاضر شوند، مشخص نیست؛ افرادی که می‌توانند شناخته‌شده باشند اما راضی به عضویت در احزاب نباشند. مورد دیگر اینکه در این مصوبه، تعریف و سناریویی برای «ائتلاف» احزاب و تشکل‌های سیاسی دیده نشده است. در این شرایط که طرح مذکور تصویب هم شده است، تکلیف ابهامات آن مشخص  نشده است.