هم میهن/متن پیش رو در «هم میهن» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

سوگل دانائی| ۳۱پاساژ، مجتمع تجاری و بازارچه و دو بازار‌گل در فهرست ۹۳ساختمان ناایمن پایتخت قرار دارند. ۳۱پاساژ و مجتمع تجاری‌ای که ازنظر اطفای‌حریق و مسئولیت آتش‌نشانی ناایمن شناخته شدند و هرکدام هم در دادستانی تهران پرونده‌ای جداگانه دارند. در فهرست ساختمان‌های ناایمن پایتخت که اوایل خردادماه به‌صورت رسمی منتشر شد، اماکن دیگری هم وجود داشت اما به‌نظر می‌رسد که تعداد ساختمان‌های عمومی مثل پاساژ‌ها و مجتمع‌های تجاری در آن بیشتر به‌چشم می‌خورد.

دیروز، رئیس کمیته ایمنی و مدیریت‌بحران شورای اسلامی شهر تهران بر ورود قوه‌قضائیه به‌عنوان مدعی‌العموم به موضوع ساختمان‌های ناایمن تاکید کرده است.

مهدی بابایی، عضو شورای‌شهر تهران گفت که ورود قوه‌قضائیه به‌عنوان مدعی‌العموم به موضوع ساختمان‌های ناایمن تهران، اقدام مثبتی است؛ در حال حاضر این قوه فهرست ساختمان‌های ناایمن و بحرانی تهران را منتشر کرده و باید منتظر اقدام عملی قوه‌قضائیه برای برخوردهای قانونی با مالکان این ساختمان‌ها باشیم.

آمارهای دقیقی درباره تردد در پاساژ میری، فجر، ناهید، رضوی، صفوی، مهستان، بوستان و حتی بام‌لند وجود ندارد؛ آنچه مشخص است این است که این مراکز، روزانه پاخور تعداد زیادی از شهروندان تهرانی است، حقیقتی که بلافاصله این سوال را پیش می‌آورد که حریق در هرکدام از این ساختمان‌ها چه به‌بار می‌آورد؟

 16خردادماه، انبار چسب در بازار سید ولی در محدوده بازار تهران، انبار باروت شد. اطفای‌حریق بیش از یک‌شبانه‌روز زمان برد و درنهایت مشخص شد که این مجموعه بیش از هشت‌بار اخطار ناایمنی گرفته بود. بسیاری از ساختمان‌هایی که از آنها حرف می‌زنیم هم شرایط مشابهی دارند و هرکدام چندین و چند اخطار آتش‌نشانی داشته‌اند. اما بازار تهران به‌دلیل معماری پیچیده و منحصربه‌فرد و مشکلات سرقفلی برای ایمن‌سازی با مشکلاتی مواجه است. مسئله‌ای که البته گریبان‌گیر برخی از پاساژ‌های قدیمی و بزرگ تهران نیز هست.

بررسی‌های «هم‌میهن» از زمان ساخت برخی از پاساژها هم گفته‌های کارشناسان را تایید می‌کند. مثلا مجتمع اداری و تجاری بوستان در سال 1374 راه‌اندازی شده است. پاساژ 9طبقه مهستان هم در همین‌سال ساخته شد. برخی از این بازارها البته قدیمی‌تر هستند، مثل پاساژ علمی که سال ساخت آن به دهه30 باز می‌گردد. برخی هم البته برای دهه80 هستند، مثلا شروع‌به‌کار مجتمع تجاری و اداری طوبی در سال 1387 بود و افتتاحیه رسمی آن در سال 94 بود. برخی از این مراکز، قبلا هم سابقه آتش‌سوزی داشتند. مثل بازارچه سنتی ستارخان که قصه شکل‌گیری برخی از مغازه‌های آن برای اواخر دهه70 است اما فاز نخست این بازارچه در غرب تهران به سال 82 می‌رسد. سال 99 آتش به‌جان یک‌طبقه از بازارچه سنتی ستارخان افتاد. 12مغازه و هرچه در آنها بود، خاکستر شد. بعد از آن اتفاق اما بازارچه امن نشد و حالا نامش دوباره به لیست ساختمان‌های ناایمن پایتخت راه پیدا کرده است.

تعداد بیش از اینهاست
 پاساژ میری، بازارچه سنتی ستارخان، مجتمع تجاری یادگار، پاساژ ناهید و فجر، مجتمع تجاری و اداری بوستان، پاساژ صفوی و رضوی، پاساژ وحدت و بلور و مجتمع تجاری و اداری طوبی، تنها بخشی از مجموعه‌های عمومی ناایمنی‌اند که این‌روزها نام‌شان در رسانه‌ها پیچیده است. ساختمان‌های ناایمن در برابر حریق به‌گفته علی اعطا، سخنگوی سابق شورای‌شهر تهران و عضو کمیسیون معماری و شهرسازی شورای پنجم، بیش از این لیست است: «شخصا تردید دارم که در حوزه ناایمنی در برابر حریق، این لیست دقیق باشد. به‌نظر می‌رسد اکثر قریب‌به‌اتفاق این لیست، کاربری غیرمسکونی دارد و این نشان می‌دهد که این فهرست بیشتر شامل ساختمان‌هایی است که بررسی در آنها سهل‌تر بوده است و با شناخت اجمالی‌ای‌ که داریم، تعداد بسیاری ساختمان ناایمن هم وجود دارد که اگر امکان بررسی دقیق در آنها وجود داشت، احتمالا این لیست بلند بالاتر می‌شد.»

چرا پاساژ‌ها و مجتمع‌های تجاری تقریبا یک‌سوم لیست ساختمان‌های ناایمن پایتخت در برابر حریق هستند؟ اعطا توضیح می‌دهد: «وقتی ساختمانی قدیمی است، چند مسئله در آن مطرح است؛ اول اینکه این بناها وقتی ساخته شدند، مسئله ایمنی در برابر حریق حساسیت امروزی را نداشته است، ازطرف‌دیگر تجهیزات و استانداردهای امروزی هم آن‌زمان در سطح ضعیف و نازلی قرار داشته است.» او معتقد است که در موضوع املاک تجاری، غیر از موضوع مالکیت، موضوع سرقفلی هم وجود دارد و عمدتا به‌دلیل این موضوع و تعدد ذی‌نفع، مدیریت پاساژهای قدیمی رها می‌شود و ایمنی مجموعه بدون متولی می‌ماند.

 صحبت‌های اعطا تقریبا با صحبت‌های جلال ملکی، سخنگوی آتش‌نشانی شهرداری تهران مطابقت دارد. ملکی می‌گوید که بسیاری از ساختمان‌ها قدیمی‌اند: «ما به این ساختمان‌ها اصطلاحا ساختمان موجود می‌گوییم، یعنی ساختمانی نیست که در این چندسال ساخته شده باشد. ساختمان‌هایی که در این چندسال ساخته شدند، ضوابط آتش‌نشانی را باید رعایت کنند، اگر رعایت نکنند و تاییدیه آتش‌نشانی را نگیرند، پایان‌کار نمی‌گیرند. هرچند متاسفانه ما قانونی دال بر صبوری مالکان تا اخذ پایان‌کار نداریم، اما به‌هرحال این ساختمان‌ها قدیمی هستند و هرکدام برای دو، سه، چهار و پنج‌دهه قبل ساخته شده‌اند و آن‌زمان ضوابط خاصی برای آتش‌نشانی وجود نداشته و این ساختمان‌ها ساخته شدند و رفتند.»

پاساژهای تازه چرا ناامن شدند؟
اما درباره مجموعه‌های تازه‌ای مانند باملند چه باید گفت؟ اعطا درباره این موضوع نیز احتمالی را مطرح می‌کند: «باملند ساختمانی بوده که بدون پروانه ساخته شده ا و وقتی ساختمان بدون پروانه ساخته می‌شود معنی‌اش این است که هیچ طراح، ناظر و مجری‌ای به‌لحاظ حقوقی مسئولیت ساختمان را در سازمان نظام مهندسی به‌عهده ندارد. این معنی‌اش این نیست که الزاما ساختمان در برابر حریق ناایمن است اما ساختمانی که پروانه دارد از همان ابتدا طراح تاسیسات، سازه، مجری و ناظر معماری و تاسیسات برقی مشخصی دارد که همه اینها مسئولیتی هم دارند. اما وقتی ساختمانی پروانه ندارد، معنی‌اش این است که مهندسان صاحب‌صلاحیتی مسئولیت حقوقی ساختمان را برعهده نگرفتند و به‌همین‌دلیل می‌توان درباره ایمنی آن تردید کرد. ما ساختمان‌های زیادی در شهر داریم که اینها پروانه ندارند و بدون پروانه ساخته شدند و عموما ساختمان‌هایی بودند که یا مالکش شهرداری بوده یا شریک آن شهرداری بوده است.» اعطا می‌گوید که شهرداری چون خود مرجع صدور پروانه است، برای ساختمان‌هایی که خودش مالک آن است نیازی به صادرشدن پروانه ندیده است. این‌کار خلاف‌قانون است و این موضوع سبب بروز مشکلات حقوقی متعددی هم می‌شود. احتمال می‌دهم شرایط برای باملند هم چنین باشد؛ چون مالک شهرداری است. جالب است بدانید که متروپل هم پروژه مشارکتی با شهرداری آبادان بوده است که وقتی در همان زمان من با یکی از مقامات سازمان نظام مهندسی استان خوزستان تماس گرفتم، گفتند هیچ سابقه‌ای از این ساختمان تا آن‌زمان در سازمان ثبت نشده بود.»

ملکی هم می‌گوید ساختمان‌هایی که اتفاقا تازه ساخته‌ شده‌اند و تاییدیه دارند، اما باز هم طعمه‌حریق می‌شوند هم روایتی دارد. او می‌گوید: «حتی در ساختمان‌هایی که هفت یا هشت‌سال قبل ساخته شدند و تاییدیه هم دارند متاسفانه برای پیگیری موضوع اتفاقی صورت نمی‌گیرد. فرد آن‌زمان که مجبور بوده است، به دلیل اینکه کارش تمام شود، سیستم اطفای‌حریق نصب کرده، مخزن آب گذاشته و… چون باید این کارها را می‌کرده است تا تاییدیه آتش‌نشانی بگیرد، بعد منتج شود به پایان‌کار و تفکیک سند، اما سال بعد وقتی دیگر نیازی به تاییدیه مجدد نداشته است، دیگر دنبال سرویس نگهداری نمی‌آید.» سخنگوی آتش‌نشانی شهرداری تهران می‌گوید: «در مواردی که به ساختمان دارای حریق مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم سیستم اطفای‌حریق دارند، می‌پرسیم آیا سیستم اطفاء کار کرده یا آژیر زده؟ می‌گویند خاموش است؛ آلارم اشتباه زد، ما خاموش‌اش کردیم. اینکه آلارم اشتباه زده است، یعنی مشکلی داشته و باید چک می‌شده است. ببینید یک ساختمانی ابتدای‌کار باید300 میلیون تومان خرج کند تا سیستم اطفای‌حریق نصب کند، سال‌بعد که دیگر 300میلیون تومان نمی‌خواهد؛ تمدید مجدد تاییدیه، ممکن است با دو میلیون تومان حل شود. اما چون ساختمان‌ها دیگر نیاز به تاییدیه مجدد ندارند، نمی‌آیند و حتی حاضرند هزینه‌ای که کرده‌اند از رده خارج شود اما پول مجدد خرج نکنند.» به گفته ملکی، گاهی اوقات ساختمان‌هایی که در گذشته تاییدیه داشتند به‌دلیل عدم رسیدگی و عدم سرویس نگهداری اکنون جزو مواردی هستند که از ایمنی‌شان کم می‌شود و چندسال دیگر آنها هم احتمالا به جرگه ساختمان‌های ناایمن می‌پیوندند.

آب سرد قانون روی آتش ناایمنی ساختمان‌ها
قانون درباره نقش مدیریت‌شهری در حوزه ایمنی ساختمان‌ها در برابر آتش چه می‌گوید؟ اعطا می‌گوید، شهرداری‌ها برحسب قانون دو وظیفه برای ایمنی شهر دربرابر آتش دارند؛ وظایفی در جهت پیشگیری از وقوع حریق و دوم وظایفی در راستای فرونشاندن آتش و مدیریت سانحه. در بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها، یک تبصره الحاقی وجود دارد که شهرداری را موظف کرده که نسبت به جلوگیری از خطراتی مانند سیل و حریق، مزاحمت‌های خطرآفرین ساختمان را رفع کند. به گفته اعطا، این تبصره به شهرداری اجازه می‌دهد که مامورین فنی در صورت کشف بنای خطرآفرین در جهت رفع خطر اقدام کنند و به مالک اخطار دهند و درصورتی‌که مالک اقدامی نکرد، راسأ وارد عمل شوند و هزینه‌ای هم از مالک دریافت کنند. در کنار این ماده قانونی، در ماده ۱۰۰ قانون شهرداری‌ها هم به تخلفات ساختمانی و تغییر کاربری‌هایی که می‌تواند منجر به حریق در ساختمان شود، اشاره شده است: «مثلا ساختمانی برای کاربری اداری و تجاری ساخته شده اما در آن کاربری پزشکی مستقر شده و روشن است که این نوع کاربری مطابقتی با تجهیزات ساختمان ندارد.» همین امر می‌تواند سبب بروز حوادثی چون حریق شود و در قانون برای بررسی پرونده‌های این‌چنینی و انتقال آن به کمیسیون ماده ۱۰۰ و بررسی تخلفات آن، اختیاراتی لحاظ شده است. اما در مجموعه ضوابط و مقرراتی تحت‌عنوان مقررات ملی ساختمان با ۲۳ مبحث هم به موضوع حفاظت از ساختمان‌ها در برابر حریق اشاره شده است. در مبحث ۳  به‌ویژه 22مقررات ملی وظیفه بازدید متناوب برای مسئول نگهداری ساختمان در حوزه حریق تعیین شده است و بازرسی که ازطرف وزارت راه‌وشهرسازی به او صلاحیت لازم داده شده است تا سالی یک‌بار از ساختمان بازدید کند و گزارش دهد. سخنگوی سابق شورای‌شهر تهران می‌گوید: «مبحث ۲۲ به‌طور کامل و تفصیلی موضوعش نگهداری ساختمان است. مشکلی که در ایران داریم این است که مبحث ۲۲ همچنان اجرا نشده است و در دوره قبل کمیته عمران پیگیر این موضوع بود، سال ۱۴۰۰ با شخصی که به‌عنوان رئیس ستاد اجرای مبحث ۲۲ انتخاب شد، مصاحبه شده، در این گفت‌وگو تاکید شده که اگر قرار باشد مبحث ۲۲ اجرا شود، ۴ سال زمان می‌برد، این مبحث خیلی هم خوب تنظیم شده است اما به‌دلیل مجموعه مشکلاتی لازم‌الاجرا نیست و اگر لازم‌الاجرا شود، اتفاقی که می‌افتد این است که مالکین هر ساختمان موظف می‌شوند تدابیر لازم را برای ایمنی ساختمان‌شان لحاظ کنند و دیگر لازم نیست دائما این‌کار یک‌دستور از بالا به پایین باشد، این ضوابط و مقررات اگر اجرایی شوند، می‌توانند در ایمنی ساختمان‌های در حال بهره‌برداری
مفید باشند.»

برای بازار تهران چه باید کرد؟
ملکی یکی از ناایمن‌ترین اماکن تجاری پایتخت را بازار تهران می‌داند، مانند بسیاری دیگر از کارشناسان. معاونت نظارت و بازرسی امور سیاسی و قضایی سازمان بازرسی کل کشور، چندی پیش در نامه‌ای نسبت به وضعیت بازار تهران هشدار داد. نامه‌ای که در آن به فرسودگی، پایین بودن ایمنی ساختمان‌ها و مالکیت متعدد املاک اشاره شده بود. در این نامه به گزارش سال‌قبل سازمان بازرسی نیز اشاره شد. گزارشی خطاب به وزیر کشور که در آن به معضلاتی مثل معابر و گذرگاه‌های کم‌عرض، وجود املاک متروکه و مخروبه، عدم دسترسی نیروهای عملیاتی آتش‌نشانی در مواقع حریق، غیراستاندارد بودن زیرساخت‌های بازار تهران مانند شبکه‌های
جمع‌آوری فاضلاب و آب‌های سطحی، توزیع برق، گازرسانی، مشکلات گره‌های ترافیکی منطقه و حومه بازار، همچنین مکاتبه در شهریورماه سال گذشته با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، مبنی بر وجود ناهماهنگی بین وزارتخانه مزبور و شهرداری منطقه ۱۲ درخصوص اعمال ضوابط میراث فرهنگی در نقشه‌های اجرایی ساختمان‌های در شرف صدورپروانه تاکید شده بود. معاون نظارت و بازرسی امور سیاسی و قضایی سازمان بازرسی کل کشور به مسئولان مربوطه تاکید کرده بود که در صورت عدم اقدام مقتضی بنابر قانون با خاطیان و ترک‌فعل‌کنندگان برخورد می‌شود.

محمد آقامیری، رئیس کمیته عمران شورای‌شهر تهران البته به‌تازگی غیر از بحث حریق به ناایمنی بازار تهران از جنبه زلزله نیز اشاره کرده است. او گفته است: «وضعیت ایمنی بازار تهران در برابر حوادث و اتفاقاتی همچون زلزله، حریق و... جای نگرانی شدیدی دارد. چراکه بافت بازار و نوع فعالیت آنها، همچنین حجم تردد به‌گونه‌ای‌است که درصد خطرپذیری و آسیب در این محدوده بالاست.»

 23خردادماه، حدود یک‌هفته بعد از نامه سازمان بازرسی، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور از تشکیل کمیته‌های ساماندهی بازار بزرگ تهران خبر داد: «این کمیته‌ها بررسی‌های تخصصی خود را در زمینه‌های مختلف از وضعیت بازار انجام خواهند داد تا بتوانیم با استفاده از این طرح‌ها وارد عمل شویم. موضوعی که باید دید تا چه اندازه می‌تواند در ایمنی بازار تهران موثر باشد.»

فقط حریق مسئله نیست
ایمنی تنها به حریق محدود نیست و حریق یکی از موضوعاتی است که باید به آن پرداخت. اعطا به زلزله اشاره می‌کند: «ایمنی در برابر زلزله در تهران هم خیلی جدی است اما چون پیچیده‌تر و گسترده‌تر است و ایمن‌سازی در برابر زلزله در شرایط فعلی کار دشواری است، معمولا مدیریت‌های شهری در دوره‌های مختلف این موضوع را در اولویت‌های بعدی می‌گذارند. فاجعه‌ بزرگی مثل پلاسکو را در نظر بگیرید، وقتی حریق رخ داد تعداد زیادی از افرادی که درگیر موضوع بودند کشته شدند و ساختمان قدیمی هم پودر شد؛ ما این موضوع را اتفاق بزرگی در حوزه حریق می‌دانیم. شما تصور کنید اگر بخواهیم درباره زلزله صحبت کنیم برخلاف حریق، دیگر مسئله تک‌ساختمان نیست، اگر مسئله زلزله را در طرح و برنامه‌ها مدنظر قرار دهیم، با بافت گسترده طرف هستیم. هرچند البته موضوع حریق هم الزاما تک‌ساختمان نیست کمااینکه اگر شما فرض کنید این اتفاق در بازار تهران رخ دهد چون مجموعه به‌هم‌پیوسته ا‌ست تبدیل به موضوع و حادثه و فاجعه گسترده می‌شود اما درمجموع عوارض و تبعات ناشی از حریق مطلقا قابل مقایسه با یک زلزله در تهران نخواهد بود. مسئله حریق اگرچه جدی و مهم است ولی این موضوع نباید ما را گمراه کند که وقتی لیستی منتشر شود تصور کنیم کل موضوع همین است و اگر این ساختمان‌ها ایمن شود دیگر مشکلی در حوزه ایمنی نخواهیم داشت.»

گل‌ها جای‌شان امن نیست
دی‌ماه سال ۱۴۰۰ که بازار گل محلاتی آتش گرفت، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل شورای ششم شهر تهران اعلام کرد که درباره ایمن نبودن مجموعه بازار گل محلاتی هشدار داده بود. جعفر تشکری هاشمی همان زمان از امن نبودن سازه مناسب در این بازار و امکان فروریختن آن و تراکم جمعیت خبر داده بود. انفجاری که به گفته کسبه به‌دلیل انفجار کپسول هلیوم رخ داده بود. همان زمان بر لزوم ایمن‌سازی بازار گل محلاتی تاکید شد اما به‌نظر می‌رسد که این تاکیدات راه به جایی نبرده که دوباره سروکله نام این مکان در لیست ساختمان‌های ناایمن پیدا شده است. یک پژوهش با عنوان: «بررسی چالش‌های بازار گل شهید محلاتی در منطقه ۱۴» که مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری تهران آن را منتشر کرده است، نشان می‌داد که براساس مطالعات و اسناد بالادستی و تحقیقات میدانی کیفی بازار گل شهید محلاتی برای منطقه ۱۴ هم یک فرصت است، هم یک تهدید: «بازار گل و گیاه شهید محلاتی برای حوزە بلافصل آن یعنی محله حسین‌آباد دولاب، همچنین برای منطقه 14 و شهر تهران یک فرصت و پتانسیل کارکردی و اقتصادی و در عین حال یک تهدید به لحاظ ایمنی و امنیت محسوب می‌شود.» در این پژوهش که در سال ۹۹ منتشر شده بود، چالش نهایی بازار گل محلاتی، ناپایداری شدید کالبدی، مسائل محیط‌زیستی و خطرهای مربوط به ایمنی بازار عنوان شده بود.

در تمام سناریوهای عنوان‌شده در این پژوهش، ایمنی نقش کلیدی بازی می‌کرد، مثلا یک سناریو جابه‌جایی بازار به خارج از منطقه بود که پیامد مثبت آن حل مشکلات ایمنی عنوان شده بود. یا سناریوی دیگری جابه‌جایی بازار به مکان دیگری در داخل منطقه بود که یکی از پیامدهای مثبت آن هم حل مشکلات مربوط به ایمنی عنوان شده بود. راهکارهایی که به هیچ‌کدام‌شان آن‌زمان توجه نشد و همین امر باعث شد تا دی‌ماه سال ۱۴۰۰ یک انفجار در بازار گل شهید محلاتی، دو نفر را بکشد. هشدارهای سازمان آتش‌نشانی درباره متروپل‌های پایتخت این روزها و همزمان با انتشار اخبار آتش‌سوزی در پایتخت یکی پس از دیگری به وقوع می‌پیوندند و واقعی می‌شوند. متروپل‌هایی که معلوم نیست اگر روزی جرقه بزنند، زندگی چند پایتخت‌نشین را ویران می‌کنند.