صبح نو/متن پیش رو در «صبح نو» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

موضوع حقابه ایران از هیرمند و انفعال طرف طالبان درباره حل این موضوع، تنش‌هایی را میان طرفین ایجاد کرد. اوج این تنش، در درگیری اوایل خردادماه امسال میان مرزبانان طالبان با مرزبانان ایرانی در ولسوالی کنگ ولایت نیمروز بروز یافت که طی آن، یک نیروی طالبان کشته شد و یک مرزبان ایرانی به شهادت رسید. پیش از این نیز نیروهای طالبان و مرزبانان ایرانی، چهار بار در مرز اسلام‌قلعه هرات و ولایت نیمروز با هم درگیر شده بودند. با این حال مشخص بود که عمیق شدن درگیری با طالبان، تأمین‌کننده منافع آمریکایی‌ها خواهد بود. بنابراین لازم بود که رویکردی واقع‌بینانه و عمل‌گرایانه با عطف به حل مسأله، از سوی ایران در پیش گرفته شود. رویکرد دوری از تنش در عین تلاش برای حل مسأله، در اظهارات روز گذشته وزیر کشور و نماینده ویژه رئیس‌جمهوری در امور افغانستان بازتاب داشت.

وحیدی: طالبان توجیه شده است
احمد وحیدی، وزیر کشور دیروز طی گفت‌وگو با خانه ملت، درباره وضعیت مرزهای مشترک ایران و افغانستان پس از درگیری‌های اخیر طالبان با مرزبانان کشورمان، اظهارکرد: «طالبان توجیه شده، مرزها آرام و رفت‌وآمدها برقرار است. طالبان همچنین این اجازه را داده است تا نمایندگان ایران از روند آب سد کجکی در افغانستان بازدید کنند.» وحیدی در خصوص آخرین وضعیت مرزهای کشور به ویژه مرزهای سیستان‌و‌بلوچستان با افغانستان، گفت: «مرزبانان جمهوری اسلامی خیلی قدرتمند در انجام وظیفه خود مصمم و قاطع هستند؛ اما مرزها به خصوص در شرایطی که طرف مقابل یک سیستم امنیتی قوی ندارد، دچار مشکلاتی می‌شود که از قبل هم وجود داشته است.» وزیر کشور افزود: «در روزهای گذشته با موارد مختلف پیش‌آمده با قدرت برخورد شده، امنیت در مرزها برقرار است و مشکلی در مرزهای این بخش از کشور وجود ندارد. البته تروریست‌ها برای سوءاستفاده از این مرزها تلاش می‌کنند؛ اما باید بدانند که آن‌ها رها نخواهند شد و به سزای عمل خود خواهند رسید.» وحیدی همچنین در مورد مرزهای مشترک ایران و افغانستان، تأکید کرد: «ما به حاکمان افغانستان تذکر دادیم که بیشتر باید افراد خود را توجیه و مراقبت کنند، البته یگان‌های مرزی ایران هم با قدرت از منافع ملی دفاع می‌کنند و اجازه تخطی در مرزها را به کسی نمی‌دهند؛ اما آنها باید رعایت کنند.» وحیدی درباره آخرین نتایج مذاکرات با هیأت حاکمه سرپرستی افغانستان بعد از درگیری اخیر در مرز، خاطرنشان کرد: «طالبان توجیه شده، مرزهای ما آرام و رفت‌و‌آمدها برقرار است.»

کاظمی‌قمی: طالبان مجوز بازدید کارشناسان ایران از سد کجکی را داد
علاوه بر وحیدی، حسن کاظمی‌قمی، نماینده ویژه و سرپرست سفارت کشورمان در کابل نیز اخیرا طی اظهاراتی، تصریح داشت که وضعیت در مرزهای شرقی آرام است و موضوع حقابه ایران، در روند حل‌و‌فصل قرار دارد. او گفت که طالبان اجازه داده کارشناسان ایرانی از سد کجکی بازدید کنند. وی همچنین تأکید کرد که طالبان باید به معاهده حقابه هیرمند پایبند باشد. کاظمی‌قمی در برنامه تلویزیونی «صف اول» گفت: «حقابه هیرمند در چارچوب معاهده ایران و افغانستان باید تأمین شود. موافقت‌هایی که اکنون صورت گرفته که ما بتوانیم و متخصصان ما بروند منطقه را ببینند و زمینه‌ساز شود برای این‌که ان‌شاءالله این آب رها شود. جمهوری اسلامی ایران نسبت به این مسأله غافل نمی‌باشد، من علاوه بر این‌که وظیفه دارم در افغانستان دنبال این باشم که حقابه در چارچوب معاهده تأمین شود، نسبت به آب پایدار در منطقه باید تلاش‌های دیگری هم صورت گیرد که آن برعهده دستگاه‌های دیگر است که باید کار مکملی انجام شود که نگرانی‌ها برطرف شود.» کاظمی‌قمی افزود: «منطقه‌ای که بسیار حاصل‌خیز است، امروز تبدیل به تلی از خاک شده و تغییر اکوسیستم و فاجعه زیست محیطی ایجاد شده که ان‌شاءالله بتواند تبدیل به یک فضای خرم شود.» 
نماینده ویژه ایران در امور افغانستان در ارتباط با رابطه دو کشور همسایه، تصریح کرد: «فارغ از این‌که دو کشور همسایه با یک مرز طولانی مشترک و دارای مشترکات دینی و مذهبی و رابطه کهن تاریخی بین دولت و حوزه تمدنی هستیم، از منظر اقتصاد و تجارت، افغانستان یک بازار تجارت خوب در حوزه صادرات ما است. به ‌عنوان یک بازار باید روی آن حساب و توجه کنیم و ساختارها و قوانین متناسب با توسعه روابط تجاری و اقتصادی را ایجاد کنیم. در بین کشورهایی که ما صادر می‌کنیم، جزو کشورهای اول است، طی سال گذشته میزان روابط تجاری دو کشور عدد ۱.۸ میلیارد دلار بود، درحالی‌که افغانستان بیش از ۷۰ درصد درآمدهایش که عمدتا درآمدهای خارجی بود، از بین رفت؛ اما ما در بین کشورها رقم اول را داریم و در مسأله تجارت غفلت نکردیم.»
به گفته وی، «افغانستان می‌تواند به‌عنوان یک اقتصاد مکمل برای ایران عمل کند، به این معنا که افغانستان دارای ذخایر و معادن بزرگی است، در حوزه کشاورزی هم همین‌طور از لحاظ سرزمینی و آبی بسیار غنی است. امروز کشورمان در زمینه صنعت فولاد می‌خواهد در سال ۱۴۰۴ پنجاه‌و‌پنج میلیون تُن فولاد تولید کند و نیازمند سنگ آهن است که افغانستان بهترین معادن سنگ آهن را دارد.» پیش از این برخی مقامات ایران از جمله رئیس‌جمهور این کشور از عدم رعایت حقابه از سوی طالبان انتقاد کرده بود؛ اما مقامات طالبان بارها اعلام کردند که به حق ایران از رودخانه هلمند متعهد هستند. در این راستا، امیر خان متقی، وزیر امور خارجه طالبان، در حاشیه همایش ویژه افغانستان در اندیشکده مطالعات راهبردی اسلام‌آباد، در جمع خبرنگاران اظهار داشت که این گروه، حقابه ایران را به رسمیت می‌شناسد و هرگز خواستار ایجاد مشکل برای ایران نیست.

ماجرا از کجا شروع شد؟
از مردادماه دو سال پیش که طالبان کنترل افغانستان را در دست گرفت، حقابه رودخانه هیرمند، همواره به عنوان یکی از موضوعات چالشی در نوع ارتباط دولت ایران با طالبان مطرح بود. پیش از این اگرچه دولت موقت طالبان پس از روی کار آمدن در افغانستان، در حرف بر پایبندی به معاهده هیرمند در خصوص حقابه ایران تأکید کرده بود؛ اما در عمل حقابه ایران را با مشکلاتی از جمله مسدودسازی مسیر رودخانه‌های مرزی مشترک، اجرایی نکرد. تأکید اخیر رئیس‌جمهور کشورمان در موضوع آب سیستان‌وبلوچستان، بار دیگر حقابه ایران و مسأله آب هیرمند را به تیتر یک رسانه‌ها تبدیل کرد. رئیسی، در سفرش به استان سیستان‌و‌بلوچستان به صراحت به حاکمان طالبان هشدار داد که نسبت به حقابه ایران از هیرمند، دستورها را اجرایی کنند.
با این وجود، هشدار رئیسی موجب شد که طالبان موضوع را جدی تلقی کند و سریع پاسخ دهد. طالبان در جوابیه‌ای تأکید کرد: «از اینکه در سال‌های اخیر در افغانستان و منطقه خشکسالی رخ داده و سطح آب پایین آمده است، به ‌شمول دریای هلمند تعداد زیادی از ولایات و مناطق کشور از خشکسالی رنج می‌برند و آب کافی وجود ندارد.» در بخش دیگری از این جوابیه آمده بود: «اما به شرطی که ذخایر آبی ما به حدی برسد که اگر آن را به ایران رها کنیم، صدها کیلومتر را در رودخانه خشک هیرمند طی می‌کند و به ایران می‌رسد. در حال حاضر در سد کمال‌خان آبی وجود ندارد و اگر آب سد کجکی رها شود، به آن‌جا نخواهد رسید.» طالبان اگرچه درصدد این بود که اقدامات اشتباهش را در این خصوص لاپوشانی کند؛ اما تناقض‌گویی‌هایش در این بیانیه بیشتر خود را آشکار کرد و آنان در آخر این بیانیه به وضوح عنوان کردند که در سد کجکی آب وجود دارد و همین سند نشان می‌دهد که آن‌ها با وجود داشتن آب، اقدامی به رهاسازی آن انجام نمی‌دهند. مدتی بعد از این جوابیه، حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه کشورمان صراحتا اعلام کرد که ایران، حاکمان کنونی در کابل را به رسمیت نمی‌شناسد. اوج تنش میان ایران و گروه طالبان در جریان درگیری میان مرزبانان کشورمان با مهاجمین طالبان در ولسوالی کنگ ولایت نیمروز، بروز کرد که متأسفانه به جان باختن یکی از مرزبانان کشورمان منجر شد. با این حال، سیاست ایران بر این اصل استوار بود که نباید با گروه طالبان درگیری علنی و از نوع نظامی داشت؛ چراکه این امر، دقیقا در راستای منافع غرب و به ویژه آمریکایی‌ها خواهد بود. وقتی دو سال پیش نیروهای نظامی آمریکا، خاک افغانستان را ترک و کابل را تقدیم طالبان کردند، یکی از تحلیل‌ها در باب چرایی این اقدام، معطوف به ناامن سازی مرزهای شرقی کشورمان با یک عنصر ماجراجو به نام طالبان بود. بنابراین دکترین، چنانچه ایران بخواهد با طالبان سر جنگ و خصومت پیدا کند، در واقع ناخواسته در پازل ضد امنیتی غرب قدم برداشته است که به هیچ‌وجه نمی‌تواند مطلوب کشور و منطقه باشد.