اقتصاد نیوز/متن پیش رو در اقتصاد نیوز منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

در صورت حمله ایران به میادین نفتی در عربستان سعودی، امارات متحده عربی یا کویت که همگی در برد موشکی ایران قرار دارند، به معنای دعوت به جنگ منطقه‌ای توسط کشورها تلقی خواهد شد. حتی اگر حملات ایران فعلا بر زیرساخت‌های دریایی مانند پایانه جزیره خارک متمرکز باشد، هرگونه آسیب جدی به صادرات ایران، واکنش تلافی‌جویانه گسترده‌تری را به همراه خواهد داشت.
 
یکی از پرتکرارترین رویه های دونالد ترامپ در آغاز عملیات‌های نظامی، موکول کردن زمان شروع حملات به هفته‌ها است؛ چرا که مدیریت شوک اولیه بازار جهانی نفت در زمان بسته بودن بورس‌، ساده تر است.

با این حال، آخرین اقدام نظامی او که حملات گسترده و هماهنگ با اسرائیل به ایران بود این ترفند زمانی را تحت‌الشعاع قرار داده است.

نفت جهانی به مرز انفجار رسید
اکونومیست نوشت: در آستانه درگیری نظامی میان ایران و آمریکا و اسرائیل، بازارهای جهانی انرژی در وضعیتی انفجاری قرار داشتند. قیمت نفت برنت در پایان هفته گذشته به بالاترین سطح خود از ماه جولای جهش کرده بود. تحلیلگران این افزایش قیمت را فراتر از منطق بنیادی عرضه و تقاضا می‌دانستند.

در اوایل سال ۲۰۲۶، پیش‌بینی‌ها حاکی از وقوع یک فراوانی شدید نفتی بود که می‌توانست قیمت‌ها را به سمت ۵۵ دلار در هر بشکه سوق دهد. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) ، مازاد روزانه ۳.۷ میلیون بشکه را نسبت به میانگین سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده بود.

در عوض، تحولات ژئوپلیتیک و به ویژه تنش فزاینده در خلیج فارس به تشدید تحریم‌های غرب، قیمت‌ها را در سال جاری حدود ۲۰ درصد افزایش داده است. در این میان، کلیدی ترین مولفه کنونی تهدید تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت، تقریبا یک‌سوم کل جریان‌های دریایی جهان، از آن عبور می‌کند. هرگونه اخلال جدی در این تنگه می‌تواند به راحتی قیمت‌ها را تا مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه بالا ببرد.

جنگ با ایران جدی‌تر از تابستان است
اگرچه درگیری‌های اسرائیل و ایران در تابستان گذشته درنهایت منجر به مداخله آمریکا در حمله به سایت‌های هسته‌ای ایران شد، اما واکنش‌ها نسبتا محدود بود. عملیات اسرائیل بیشتر بر تأسیسات ایران متمرکز بود که تنها ۴ درصد از جریان‌های دریایی جهانی را تحت تأثیر قرار می‌داد. واکنش ایران نیز خیلی شدید نبود و پس از چند روز، قیمت‌ها به سطح قبلی بازگشتند. این درحالی است که وضعیت کنونی تفاوت‌های بنیادین بسیاری با درگیری قبلی دارد.

نخستین تفاوت در وسعت عملیات است؛ دونالد ترامپ مدعی ادامه بمباران سنگین و دقیق تا رسیدن به هدف شده است. از سویی واکنش های ایران نیز بسیار شدیدتر شده است. ایران با موشک‌باران گسترده شهرهای اسرائیل و مواضع نظامی آمریکا در سراسر منطقه، واکنش بسیار شدیدتری نسبت به تابستان نشان داده است.

معادلات احتمالی و دو عامل تعیین‌کننده قیمت نفت
در چنین شرایطی، نگرانی معامله‌گران به شدت به نحوه مدیریت این بحران از سوی ایران و بازیگران منطقه‌ای وابسته است. در این میان دو عامل تعیین کننده هستند.

عامل اول: اهداف نظامی ایران و واکنش همسایگان
در صورت حمله ایران به میادین نفتی در عربستان سعودی، امارات متحده عربی یا کویت که همگی در برد موشکی ایران قرار دارند، به معنای دعوت به جنگ منطقه‌ای توسط کشورها تلقی خواهد شد. کارلوس بلورین از وِل‌سِنسی اشاره می‌کند که دفاع از این تأسیسات گسترده در برابر موشک‌ها و پهپادهای متعدد بسیار دشوار است. حتی اگر حملات ایران فعلا بر زیرساخت‌های دریایی مانند پایانه جزیره خارک متمرکز باشد، هرگونه آسیب جدی به صادرات ایران، واکنش تلافی‌جویانه گسترده‌تری را به همراه خواهد داشت.
 
عامل دوم: اختلال در کشتیرانی
حتی اگر تولید نفت خام ایران بدون وقفه باقی بماند، توانایی انتقال آن به بازارها بزرگترین چالش خواهد بود. تنگه هرمز یک گلوگاه حیاتی است که اگر توسط ایران با موفقیت بسته شود، چین تحت فشار قرار خواهد گرفت؛ چرا که این کشور بخش عمده‌ای از نفت ایران را مصرف می‌کند و ۳۷درصد از واردات دریایی‌ خود را از طریق این تنگه انجام می دهد. علاوه بر این، تهدیدات ایران می تواند شامل مین‌گذاری و اخلال در سیستم‌های ناوبری باشد که عبور کشتی‌ها را به شدت پرخطر خواهد کرد.

در پی این تحولات، شرکت‌های بیمه‌ در حال افزایش شدید حق بیمه یا لغو کامل پوشش برای کشتی‌هایی هستند که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند. این فشار باعث شده است تا تانکرها مسیر خود را تغییر دهند و در دو سوی تنگه تجمع کنند. اوپک، با وجود نشست فوق‌العاده‌ در اول مارس تنها افزایش تولید اندکی را اعلام کرده است، زیرا ظرفیت ذخیره مازاد اصلی توسط عربستان و امارات، خود در معرض خطر قرار دارد و نمی‌تواند به سادگی کمبود جریان نفت هرمز را جبران کند.

از سویی در صورت تداوم بحران، ایران ممکن است برای اثبات مشروعیت خود بر بستن هرمز یا تشدید بی‌ثباتی در منطقه اصرار ورزد. در این صورت، به طور دائمی یک محدوده ریسک بالا بین ۸ تا ۱۲ دلار در هر بشکه نهادینه خواهد شد، چرا که خریداران بزرگ مانند چین نیز نسبت به ثبات آینده تولید ایران نامطمئن خواهند بود.

نگرانی جمهوری خواهان از انتخابات نوامبر
در نهایت، باید تأثیر داخلی این تحولات بر آمریکا را نیز در نظر گرفت. افزایش قیمت بنزین که مستقیما با افزایش قیمت برنت مرتبط است می‌تواند پایگاه رأی جمهوری‌خواهان را در انتخابات ماه نوامبر تضعیف کند. در این میان احتمالا دارد که ترامپ برای تعدیل این وضعیت به سراغ ذخیره استراتژیک نفتی آمریکا برود؛ البته این ذخیره اکنون نسبت به دوران اوج خود در سال ۲۰۲۲، حجم کمتری دارد و در صورت ادامه بحران بسیار زودتر تمام خواهد شد.

وضعیت ابهام همچنان ادامه دارد
هرگونه حملات جدید ریسک‌های ژئوپلیتیک را به شدت افزایش خواهد داد. قیمت نفت فعلا به دلیل وحشت از اختلال در تنگه هرمز بالاست و تا زمانی که یکی از دو سناریوی بلندمدت، یعنی تغییر حکومت یا تثبیت موقعیت جدید ایران محقق نشود، این عدم اطمینان ادامه خواهد یافت.