پیام ما/متن پیش رو در پیام ما منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

مهتاب جودکی| اینترنت دو ساعت پس از آغاز جنگ قطع شد. از صبح شنبه، نهم اسفند، هم‌زمان با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به خاک ایران، سطح اتصال به کمترین میزان رسید و فقط «شبکه ملی اطلاعات» در دسترس است؛ شبیه آنچه شهروندان در اعتراضات دی‌ماه تجربه کردند. این گزارش در پنجمین روز جنگ، در حالی نوشته می‌شود که صدای سهمگین عبور جنگنده‌ها و انفجارهای گاه‌وبی‌گاه می‌آید و در نبود اینترنت بین‌الملل، محدودیت پیام‌رسان‌های بومی و اختلال برخی اپراتورهای تلفن همراه، به‌سختی می‌توان از اوضاع باخبر شد.

همان‌طورکه انتظار می‌رفت، با وقوع جنگ آخرین روزنه‌های اتصال به جهان بسته شد. شهروندان بعد از تجربه ۲۱ روز قطعی کامل و تحمل ادامه اختلال‌ها، اکنون برای سومین بار در سال ۱۴۰۴ قطع سراسری شبکه جهانی را تجربه می‌کنند. در حال حاضر تعداد بسیار کمی از کاربران با استفاده از پروکسی یا بعضی کانفیگ‌ها به اینترنت متصل‌اند و قیمت کانفیگ‌هایی که شانس اتصالشان بیشتر است، بالا رفته. تماس‌های تلفنی از خارج به داخل کشور محدود شده و تماس با بیرون از مرزها با اختلال همراه است. در این حال و اوضاع، تحمل بی‌خبری از سلامت بستگان و دوستان، جا ماندن از اطلاع‌رسانی‌ها درباره حملات پی‌درپی و تحولات جنگ و سردرگمی درباره سرنوشتی که در انتظار ماست، از همیشه دشوارتر شده. اما هیچ‌یک از اینها باعث نشده تصمیم‌گیران از قطع شبکه جهانی کوتاه بیایند یا دست‌کم اجرای آن را کمی عقب بیندازند.

«وحید فرید»، فعال حق اینترنت و کارشناس فناوری اطلاعات، به «پیام ما» می‌گوید: «تمام دیتاسنترها قطع‌اند. معدود اتصال موجود مربوط به استارلینک و شماری از خط‌های سفید است. به‌علاوه، انتظار می‌رود برخی کسب‌وکارها که در قطعی دی‌ماه اینترنت داشتند، همچنان وصل باشند. روز اول جنگ بعضی کانفیگ‌ها کار می‌کرد، اما از روز دوم بخشی از آنها قطع شده. احتمال دارد بعضی کانفیگ‌های فعلی مربوط به اینترنت استارلینک باشند و برخی مربوط به کسب‌وکارهایی که تانل گرفته بودند. بنابراین، احتمالاً کانفیگ‌هایی که وصل می‌شود، جزو ترافیک ایران محسوب نمی‌شود؛ هرچند سطح این اتصالات هم خیلی محدود است.»

به‌گفته او، سطح دسترسی به اینترنت در روز نخست به چهار درصد کاهش یافته و پهنای باند از روز دوم به زیر یک درصد رسیده است. گزارش نت‌بلاکس که سیتنا منتشر کرده، این را تأیید می‌کند. در ساعات و روزهای پرالتهابی که مردم برای خبر گرفتن از یکدیگر و مطلع شدن از اخبار، به اینترنت بین‌المللی دسترسی ندارند و حتی بعضی اپراتورهای تلفن همراه مختل شده‌اند (چه آنکه در نقاطی از تهران آنتن ایرانسل آسیب دیده و ارتباط ممکن نیست)، محدودیت‌هایی بر پیام‌رسان‌های بومی اعمال شده است. با این‌همه شماری از خبرگزاری‌های رسمی به اینترنت دسترسی دارند؛ از جمله فارس، ایسنا، ایرنا و مهر که اخبار بین‌المللی را به‌طور اختصاصی ترجمه و منتشر می‌کنند.

پیام‌رسان بومی برای محدودیت بیشتر
در روز نخست جنگ و قطع‌ اینترنت انتشار مطلبی در خروجی فارس جالب توجه بود: «هنگام جنگ چگونه در رسانه‌های اجتماعی فعالیت کنیم». این خبرگزاری توصیه کرده است افراد مجموعه‌ای از پروتکل‌ها را رعایت کنند و فیلم یا عکس ارسال نکنند. حال آنکه در روزهای گذشته دریافت یا ارسال تصویر حتی در پیام‌رسان‌های بومی غیرفعال شده بود، چه رسد به پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی فیلترشده و پرمخاطب خارجی.

از اولین ساعات، بعضی پلتفرم‌های بومی اختلالی جزئی نشان دادند و رفته‌رفته محدودیت‌های جدی ایجاد شد. مثلاً قابلیت ارسال و دریافت عکس و فیلم در پیام‌رسان «بله» غیرفعال شد و دلیل اعمال این محدودیت «حجم بالای پیام‌ها» و «حفظ پایداری ارتباطات» عنوان شد. این محدودیت فعلاً حل شده، اما در «ایتا» هنوز نمی‌توان هیچ‌گونه فایلی ارسال کرد.

فرید می‌‌گوید:‌ «با اینکه همیشه در تبلیغاتشان از مردم می‌خواستند از پیام‌رسان‌های بومی استفاده کنند و می‌گفتند این ابزار همیشه در دسترس خواهد بود، تجربه قطعی اینترنت در اعتراضات دی‌ماه نشان داد پیام‌رسان بومی صرفاً برای ایجاد محدودیت بیشتر است؛ چراکه در زمانی که نیاز است مردم در شرایط دشوار با هم در ارتباط باشند، همان پیام‌رسان بومی هم مختل می‌شود. در آن زمان دیدیم حتی چت‌کردن در بعضی اپلیکیشن‌های داخلی مثل «باسلام» ممکن نبود، کامنت‌های بعضی سایت‌ها و پایگاه‌های خبری مثل «دیوار» و «زومیت» بسته شد. بنابراین، وقتی قرار است محدودیتی اعمال شود، دیگر فرقی میان پیام‌رسان بومی یا خارجی نیست. از طرف دیگر، کسانی که اقوامی در خارج از کشور دارند، واقعاً نیاز دارند پیامی از آنها بگیرند و پیغامی به آنها برسانند، اما می‌بینیم پیام‌رسان بومی از خارج کشور وصل نمی‌شود و باز هم آن ارتباط مورد نیاز برقرار نمی‌شود. تجربه دی‌ماه و جنگ فعلی نشان داد این‌طور نیست که بتوان پیام‌رسان بومی را جایگزین ابزارهای دیگر کرد.»

تعلیق طولانی؛ کی اوضاع عادی می‌شود؟
قرار بود روز شنبه، نهم اسفند، انجمن تجارت الکترونیک در مراسمی از ششمین گزارش کیفیت اینترنت رونمایی کند. «مهدی دلیلی»، روابط‌عمومی انجمن تجارت الکترونیک، به «پیام ما» می‌گوید: «انجمن هر شش ماه گزارشی درباره وضعیت اینترنت منتشر می‌کند که دی‌ماه نوبت انتشار ششمین گزارش بود، اما با اتفاقاتی که رخ داد و با قطع دوباره اینترنت، انتشار این گزارش دیگر محلی از اعراب نداشت. درنهایت، بخشی مربوط به قطعی و اختلال اینترنت پس از اعتراضات دی‌ماه اضافه شد و بنا شد روز شنبه منتشر شود که باز هم به جنگ و قطع سراسری اینترنت خورد. حالا باز هم باید منتظر بمانیم.»

اعمال قطعی سراسری اینترنت در بزنگاه‌های تاریخی، تجربه تکراری سال‌های گذشته است و در سال دشوار ۱۴۰۴ که روبه‌پایان است، مردم ایران سومین خاموشی دیجیتال را از سر می‌گذرانند. بار اول، در نخستین روز جنگ دوزاده‌روزه (۲۳ خرداد) به‌دلیل آنچه «جلوگیری از نفوذ سایبری» اعلام شد، اینترنت بین‌الملل در کشور قطع شد و این خاموشی دست‌کم تا یک روز پس از آتش‌بس ادامه داشت. کارشناسان حوزه فناوری دلیل اعلام‌شده را بارها به چالش کشیده‌اند. از تجربه دوم هم زمان زیادی نمی‌گذرد؛ اعتراضات خون‌بار دی‌ماه و قطع سراسری شبکه جهانی برای ۲۱ روز. این طولانی‌ترین قطعی اعمال‌شده بر کاربران ایرانی است؛ ۱۸ دی تا ۷ بهمن مردم فقط به «شبکه ملی اطلاعات» یا همان اینترنت ملی دسترسی داشتند و پس‌ازآن، اختلالاتی به‌طور انتخابی روی پورت‌ها و دیتاسنترهای خاص اعمال شد تا ۹ اسفند.

در این تجربه‌ها و قطعی‌های پیشین، مدیران و تصمیم‌گیران هر بار بازگشت «وضعیت عادی» را وعده می‌دادند، اما وضعیت عادی هنوز اتفاق نیفتاده است. چه آنکه این بار هم همان‌طورکه پیش‌بینی می‌شد اولین واکنش به جنگ، قطع دسترسی به اینترنت بین‌الملل بود و هنوز کسی برای توضیح به افکار عمومی احساس وظیفه نکرده است.