فارس/ معاون وزیر دادگستری در تشریح سناریوهای پایان مخاصمه می‌گوید: آتش‌بس بدون دریافت تضمین‌های مؤثر و جبران خسارات، نمی‌تواند مانع تکرار تجاوز و بی‌ثباتی در آینده شود.

در پی تداوم تجاوز و حمله به مناطق غیرنظامی، مدارس، مراکز درمانی، مناطق مسکونی در ایران توسط رژیم متجاوز صهیونیستی و آمریکا، ابعاد حقوقی این اقدامات بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس اعلام رئیس جمعیت هلال‌احمر، از ابتدای این تهاجم تاکنون بیش از ۶هزار واحد غیرنظامی در نقاط مختلف کشور هدف حمله قرار گرفته‌اند و بخش قابل توجهی از اهداف، زیرساخت‌های مرتبط با زندگی مردم بوده است. در چنین شرایطی، بررسی ابعاد حقوقی این حملات، حدود دفاع مشروع و سازوکارهای پایان دادن به مخاصمه اهمیت بیشتری یافته است.
 
در همین راستا با سید محمدمهدی غمامی، معاون حقوقی و امور مجلس وزیر دادگستری، استاد و پژوهشگر حقوق، درباره مشروعیت این جنگ از منظر حقوق بین‌الملل و سناریوهای حقوقی پایان آن گفت‌وگو کرده‌ایم.
 
 از نظر حقوقی، چرا جنگ علیه ایران غیر قانونی است؟
 
غمامی: جنگ یک روش غیرمتمدنانه ممنوع شده از کنفرانس 1907 صلح لاهه، به‌ویژه پس از لازم الاجراء شدن منشور ملل متحد است که تحت عنوان قاعده عرفی "منع توسل به‌زور" (Prohibition of Use of Force) شناخته می‌شود؛ بنابراین هرگونه جنگی مطابق بند ۴ ماده ۲ منشور سازمان ملل متحد غیرقانونی و نامشروع است. به طور خاص در مورد جنگ‌های تحمیلی خردادماه و اسفندماه علیه ملت بزرگ ایران، چون در میان مذاکرات بوده، هیچ تردیدی بر نامشروع بودن این تهاجمات وجود ندارد. ضمن اینکه این جنگ یک افتضاح بین‌المللی در خیانت مستمر امریکا به قواعد حقوق بین‌الملل و مذاکره است. علاوه بر تصریح اغلب کشورها مبنی بر اینکه ممنوعیت تهدید به‌زور، ماهیت حقوق بین‌الملل عرفی دارد، کشورهای نیکاراگوئه، نائورو، جمهوری اسلامی ایران، اندونزی، مالزی و قطر آن را، به‌مثابه قاعده آمره توصیف نموده‌اند. البته از نظر حقوق داخلی قانون اساسی دولت متخاصم امریکا، چون جنگ وفق بند ۱۱ بخش ۸ ماده اول قانون اساسی، نیاز به مجوز کنگره دارد این تهاجم به‌هیچ‌وجه قابل‌توجیه و قانونی نیست و البته چون در امریکا، قانون اساسی چندان مورداحترام قرار نمی‌گیرد بعید است کنگره اقدامی برای بازخواست رئیس جمهور پدوفیل خود انجام دهد.
 
دفاع ایران در مقابل این تجاوز غیر قانونی، تا چه میزان متناسب و ضروری است؟
 
غمامی: وقتی جنگ نامشروع و غیرقانونی باشد و ضمناً مصداق جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و جنایت تجاوز هم باشد و شروع آن با نسل‌کشی و کشتار ۱۶۸ کودک دبستانی صورت گیرد، ایران حق دفاع کامل و عاجل (Jus ad bellum)  دارد و این دفاع کاملاً مشروع و قانونی است و باتوجه‌به حجم حمله و جنایت که توسط رژیم صهیونیستی و مجموعه‌ای گسترده از پایگاه‌های مستقر در کشورهای همسایه و پلتفرم‌ها علیه ایران رخ‌داده، می‌تواند گسترش یابد.ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد در مورد دفاع مشروع مقرر می‌دارد: «در صورت وقوع حمله مسلحانه علیه یک عضو ملل متحد، تا زمانی که شواری امنیت اقدامات لازم برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را به عمل آورد، هیچ‌یک از مقررات این منشور به حق ذاتی دفاع مشروع فردی یا جمعی لطمه‌ای وارد نخواهد کرد.اعضا باید اقداماتی را که در اعمال حق دفاع مشروع از خود به عمل می‌آورند، فوراً به شورای امنیت گزارش دهند. این اقدامات به‌هیچ‌وجه به اختیارات و وظایفی که شورای امنیت بر طبق این منشور دارد و به‌موجب آن برای حفظ و اعاده صلح و امنیت بین‌المللی در هر زمانی که ضروری تشخیص دهد، اقدام لازم به عمل خواهد آورد، تأثیری نخواهد داشت.» تحلیل این ماده بیانگر این است که دفاع مشروع تا زمانی که شورای امنیت تدابیر لازم را به‌منظور حفظ صلح و امنیت بین‌المللی اتخاذ نکرده باشد ضروری است و البته از حیث قانون داخلی نیز وفق اصول متعدد قانون اساسی از جمله اصل نهم وظیفه دولت و آحاد ملت است.
 
 پایان این تهاجم نظامی از نظر شما چگونه باید رقم بخورد؟
 
غمامی: آنچه بدیهی است در این تهاجم جنایت‌کارانه علیه ایران، بر خلاف همه محاسبات رژیم‌های متجاوز، نه تأسیسات موشکی و نه هسته‌ای نابود شده و نه تغییر الگوی حکمرانی از جمهوری به سلطنت وابسته صورت‌گرفته است و این نکته بر پایداری و ساخت درونی قدرت جمهوری اسلامی ایران صحه می‌گذارد. از اینجا به بعد اگر همچنان قدرت نظامی و حضور مردم پایدار بماند، نتیجه جنگ، پیروزی ایران در عرصه نظامی است امری که رژیم‌های متجاوز آن را بر نمی‌تابند و به دنبال بالابردن هزینه‌های جنگ از طریق افزایش جنایات بویژه جنایت‌های جنگی و کشتار غیرنظامیان، و تجاوز زمینی از طریق جریان‌های تجزیه‌طلب تروریستی هستند. دراین‌خصوص زیرساخت حقوقی لازم منتظر تصویب مجلس است چراکه لایحه مقابله با جنایات بین‌المللی در کمیسسون حقوقی و قضایی مجلس تصویب شده ولی مدت‌ها منتظر طرح و تصویب در صحن است.
 
 آتش بس، از نظر حقوقی به چه معناست و چه تضمینی برای عدم وقوع مجدد آن وجود دارد؟

غمامی: آتش‌بس، به معنای ترک موقت مخاصمه است درحالی‌که اصل مخاصمه وجود دارد و به نظر می‌رسد این مخاصمه بین ایران و امریکا کاملاً عمیق و ذاتی است چرا که آمریکا، هدفی جز نقض حق تعیین سرنوشت ملت ایران و بازگرداندن یک رژیم سلطنتی وابسته برای غارت اموال و منابع ایران همانند تاریخ رژیم پهلوی بویژه بعد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را ندارد. بنابراین آتش‌بس به معنای صرف ترک مخاصمه، برای ایران خطرناک است مگر اینکه تضامین مؤثری را از دول متخاصم بگیرد. به‌علاوه آنکه آخرین توصیه سید شهدای انقلاب، آیت‌الله خامنه‌ای، سیاست "مثلی لای بایع مثل یزید" بود.
 
بنابراین در قبال مطالبه تضمین پایان مخاصمه، ۴ سناریو حاکم است:سناریو اول: اینکه دول متخاصم در قالب یک قطعنامه محکومیت شورای امنیت، متعهد به عدم مداخله و حمله مجدد شوند. این سناریو هم نشدنی است و هم غیرقابل‌اعتماد. چون از یک طرف رژیم‌ متخاصم امریکا خود عضو دائمی شورای امنیت است و مانع محکومیت می‌شود و از طرف دیگر تجربه سال‌های اخیر بویژه دو دور مذاکره نشان داده آمریکا به هیچ تعهدی پایبند نیست. لازم است اشاره کنیم که هیچ دولت یا دولت‌ها یا نهادی هم نمی‌تواند تعهد آمریکا را تضمین یا توثیق کند چراکه آنها در میانه برجام نیز، یک‌طرفه خارج شوند.سناریو دوم: اینکه آتش بس همراه با امتیازدهی به ایران از طریق لغو همه یا برخی تحریم‌ها باشد. این سناریو ضمن آنکه می‌تواند مؤید شکست قطعی امریکا باشد دو ایراد اصلی دارد اول آنکه امریکا با برجام یک سری از تحریم‌ها را تعلیق کرد ولی به‌سرعت و با خروج از برجام، همه تحریم‌ها را برگرداند و به شکل فزاینده‌ای گسترش داد، دوم اینکه لغو و ابطال تحریم‌هایی که ریشه در قانون‌گذاری امریکا (از جمله قوانین اینارا، کاتسا و ایسا) دارد چون زمان‌بر و به دلیل وجود افراد و جریان‌های رادیکال پارلمانی، پیچیده است حداقل به‌سرعت شدنی نیست. درهرصورت اگر کنگره امریکا قانون لغو تمامی تحریم‌ها را تصویب کند می‌توان آن را دستاورد مناسبی قلمداد کرد ولی تضمین عدم تهاجم دوباره نیست.
 
سناریو سوم: پرداخت غرامت کامل و فوری تهاجم به ایران که طبق برآوردهای اولیه حاکی از حدود ۲۰ تریلیون دلار است. این پرداخت خسارت باید علاوه بر تعهد به جبران خسارات کشورهای دارای پایگاه‌های نظامی به‌عنوان قبول مقصر خسارات باشد. این تضمین، عینی‌ترین تضمینی است که مانع جنگ دوباره خواهد شد چون هزینه واقعی و عینی را به همه متجاوزان تحمیل می‌کند. بااین‌وجود مخاطره بقای پایگاه‌های متعدد نظامی آمریکا در همه کشورهای عربی باقی است. به‌ویژه اگر تضمینی از این کشورها گرفته نشود ممکن است مخاطره پایگاه‌ها با تجهیزات و حجم بیشتر و تحمیل معاهدات دفاع مشترک تکرار شود.سناریو چهارم: این سناریو بر دریافت غرامت کامل و فوری، و تضمین کشورهای عربی در عدم میزبانی و استقرار پایگاه‌های امریکا در مجاورت حداقل شعاع هزارکیلومتری مرز ایران تأکید می‌کند. این تضمین واقعی باید پیش‌شرط آتش‌بس یا هرگونه ترک مخاصمه باشد.