اکو ایران/ متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

 جزیره‌ی خارک به کانون تازه‌ی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تبدیل شده است.

حمله آمریکا به جزیره خارک می‌تواند به این جزیره باستانی که قلب تپنده صنعت نفت ایران نیز به شمار می آید آسیب اساسی وارد کند. با این حال باید دید این اتفاق چه تاثیری در آینده جنگ و تصمیمی ایران برای اقدام تلافی جویانه یا پایان جنگ می گذارد.

جزیره ممنوعه یا مروارید یتیم خلیج فارس
به نوشته الجزیره، خارک که به‌دلیل کنترل شدید نظامی، به «جزیره ممنوعه» شهرت یافته، صخره‌ای مرجانی باستانی است که ۹۰ درصد از صادرات نفت خام ایران را ترانزیت  می‌کند و هم‌زمان میراث چندین هزارساله‌ی تاریخ انسانی را در خود جای داده است. زیر آفتاب سوزان خلیج فارس، صدای یکنواخت جریان میلیون‌ها بشکه نفت خام که از لوله‌های زیردریایی عبور می‌کند، بر صخره‌های مرجانی باستانی می‌لرزد.

در همین مکان بود که جلال آل‌احمد روزگاری ایستاد و با نگاهی اندوهبار به سواحل دورافتاده‌ی جزیره نگریست و آن را «مروارید یتیم خلیج فارس» نامید. اما امروزه این جزیره‌ی مرجانی ۲۲ کیلومتر مربعی در استان بوشهر، در میان ایرانیان با عنوان «جزیره ممنوعه» شناخته می‌شود، چرا که ورود به آن تنها برای دارندگان مجوزهای رسمی امنیتی ممکن است.

با این حال، فراتر از حصارهای فولادی و برج‌های دیده‌بانی، سرزمینی دست‌نخورده نهفته است که در آن، هزاران سال تاریخ متنوع انسانی در کنار تپش مدرن‌ترین شریان اقتصادی ایران همزیستی دارد.

نقطه‌ی مرکزی جنگ جدید
بامداد شنبه، ۱۴ مارس، جزیره‌ی خارک به کانون تازه‌ی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تبدیل شد؛ پس از آن‌که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات متحده، اعلام کرد که نیروی هوایی کشورش تأسیسات نظامی این جزیره‌ی ایرانی را بمباران کرده است.

ترامپ در پستی در شبکه‌ی «تروث سوشال» نوشت: «به‌دلیل ملاحظات انسانی، تصمیم گرفتم زیرساخت نفتی جزیره را نابود نکنم. اما اگر ایران یا هر کشور دیگری در عبور آزاد و امن کشتی‌ها از تنگه‌ی هرمز اخلال کند، فوراً در تصمیم خود تجدیدنظر می‌کنم».

شریان نفتی
خارک، که در ۵۵ کیلومتری شمال‌غرب بندر بوشهر و حدود ۲۸ کیلومتر (۱۵ مایل دریایی) از ساحل ایران واقع شده، ستون فقرات اقتصادی کشور به‌شمار می‌رود. این جزیره ۹۰ درصد کل صادرات نفت ایران را ترانزیت  می‌کند حدود ۹۵۰ میلیون بشکه در سال.

با طولی نزدیک به ۸ کیلومتر و عرضی بین ۴ تا ۵ کیلومتر، عمق آب‌های پیرامونش امکان پهلو گرفتن امن نفتکش‌های غول‌پیکر را فراهم می‌کند؛ نفتکش‌هایی که بار خود را عمدتاً به بازارهای آسیایی می‌فرستند، جایی که چین بزرگ‌ترین خریدار محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش وزارت نفت ایران، تأسیسات خارک به‌عنوان مرکز اصلی صنعت نفت کشور عمل می‌کند. این پایانه نفت خام را از سه میدان مهم دریایی ابوذر، فروزان و دورود دریافت کرده و از طریق شبکه‌ای پیچیده از خطوط لوله زیردریایی به واحدهای فرآورش در خشکی می‌رساند تا سپس ذخیره یا صادر شود.

با وجود سال‌ها تحریم بین‌المللی که گاه باعث کاهش تولید شد، ایران در سال‌های اخیر زیرساخت‌های این جزیره را گسترش داده است. در مه ۲۰۲۵، مؤسسه‌یS&P Global Commodity Insights گزارش داد که تهران با بازسازی مخازن شماره ۲۵ و ۲۶، هر یک با ظرفیت یک میلیون بشکه، دو میلیون بشکه به ظرفیت ذخیره‌ی جزیره افزود. در دوران اوج فعالیت، ظرفیت بارگیری پایانه‌های خارک به رقم حیرت‌انگیز ۷ میلیون بشکه در روز رسیده بود؛ هرچند در حال حاضر، صادرات روزانه‌ی ایران حدود ۱.۶ میلیون بشکه برآورد می‌شود، افزون بر تولید مورد نیاز برای بازار داخلی.

امپراتوری‌ها و تبعیدیان 
ارزش راهبردی دریایی خارک مدت‌ها پیش از کشف نفت، آن را به طعمه‌ای برای قدرت‌های منطقه‌ای و استعمارگران بدل کرده بود. برخی به‌اشتباه نام «خارک» را با شهر باستانی «کاراکس اسپاسینو» در نزدیکی بصره شهری که اسکندر مقدونی در محل تلاقی دجله و کرخه بنیان گذاشت یکی می‌دانند، اما یافته‌های باستان‌شناختی این ارتباط را رد می‌کند.

در طول قرن‌ها، نام جزیره در گویش‌های محلی و نقشه‌های اروپایی به اشکال گوناگون ثبت شده است: خارگ، خارک، خراج و خارج. چشمه‌های آب شیرین طبیعی و موقعیت ممتاز جغرافیایی، آن را به ایستگاهی حیاتی در مسیر بازرگانی دریایی بدل کرده بود که از آن محصولات کشاورزی و مواد معدنی صادر می‌شد.

در دوره‌ی استعمار اروپایی، ابتدا پرتغالی‌ها جزیره را به‌همراه سایر جزایر خلیج فارس تصرف کردند، اما در میانه‌ی قرن هجدهم، دولت هلند جاه‌طلبی‌های تازه‌ای در خلیج فارس داشت. در سال ۱۷۵۲، بارون نیپهاوزن نماینده‌ی هلند، با میرناصر الزعابی حاکم بندر ریگ، توافقی برای ایجاد یک پایگاه تجاری امضا کرد. سال بعد، کمپانی هند شرقی هلند دژی مستحکم در جزیره ساخت تا از منافع خود محافظت کند. اما این نفوذ استعماری دیری نپایید: در ژانویه‌ی ۱۷۶۶ میرمهنا، حاکم بندر ریگ، پس از چند سال تنش، قلعه را فتح کرد و هلندی‌ها را برای همیشه از جزیره بیرون راند.

در قرن بیستم، جزیره‌ی خارک چهره‌ای تیره به خود گرفت؛ پهلوی اول آن را تبعیدگاه دورافتاده‌ی زندانیان سیاسی ساخت و ظرفیت‌های اقتصادی آن را نادیده گرفت. آغاز عصر نفتی مدرن خارک به سال ۱۹۵۸ بازمی‌گردد. در آن زمان، ایران تصمیم گرفت این جزیره را به پایانه‌ای عظیم برای صادرات نفت تبدیل کند. 

پایانه‌ی آب‌عمیق جدید در اوت ۱۹۶۰ افتتاح شد و نخستین محموله‌ی بزرگ نفت خام از آن صادر گردید. با کشف میادین نفتی فراساحلی در دهه‌ی ۱۹۶۰، خارک جای بندر آبادان را به‌عنوان مرکز اصلی بارگیری نفت گرفت و نفتکش‌های غول‌پیکر را به اسکله‌های عمیقش کشاند.

پژواک‌های گذشته‌ی رنگارنگ
پشت چهره‌ی صنعتی و مدرن خارک، گنجینه‌ای شگفت‌انگیز از تاریخ باستان نهفته است. آثار سکونت انسانی در این جزیره به اواخر هزاره‌ی دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد و دوران ایلامی، هخامنشی و ساسانی را دربرمی‌گیرد. 

از میان مکان‌های شاخص مذهبی جزیره، می‌توان به بقعه‌ی میر محمد اشاره کرد که در قرن هفتم هجری قمری (اواخر قرن سیزدهم میلادی) از سنگ و گل ساخته شده و دو گنبد مخروطی دارد. 

در نزدیکی آن، آرامگاه میر اَرم قرار دارد که روی سنگی ۱۲ متری کتیبه‌های اسلامی و دو مشعل کندکاری‌شده دیده می‌شود که احتمال می‌رود به دوره‌ی هخامنشی تعلق داشته باشند. ساکنان جزیره، میر ارم را از نوادگان حضرت نوح (ع) می‌دانند.

گورستان باستانی جزیره نشان از تنوع اعتقادی دارد؛ در آن آرامگاه‌هایی زرتشتی، قبرهای مسیحیان و دخمه‌های متعلق به دوران ساسانی در کنار هم دیده می‌شوند. از دیگر آثار تاریخی می‌توان به بازمانده‌های دژ هلندی ۱۷۴۷ *باغ هلندی‌ها *باغ خارک، خط راه‌آهن قدیمی، گورستان‌های اسلامی و به‌ویژه کتیبه‌ی هخامنشی خارک اشاره کرد. 

این نقش‌برجسته‌ی مرجانی با ابعاد ۸۵ در ۱۱۶ سانتی‌متر، یکی از کهن‌ترین اسناد باستانی است که نام «خلیج فارس» را به‌صراحت ذکر می‌کند. خارک در طول جنگ ایران و عراق در دهه‌ی ۱۹۸۰، به‌دلیل موقعیت حساس خود، بارها هدف بمباران‌های ویرانگر قرار گرفت؛ اما پس از جنگ، دولت ایران آن را با صرف هزینه‌های سنگین بازسازی کرد. 

امروزه با افزایش دوباره‌ی تنش‌ها در آبراه‌های منطقه، جزیره همچنان یکی از نقاط فوق‌نظامی ایران است. این وضعیت گردشگران را دور نگه داشته اما به شکلی ناخواسته موجب حفظ بکر بودن طبیعت خارک شده است. در حالی‌که نفتکش‌های غول‌پیکر بی‌صدا از سواحل مرجانی جزیره به سوی آب‌های عمیق خلیج فارس می‌لغزند و شریان حیاتی اقتصادی کشوری تحریم‌شده را با خود می‌برند، قبور زرتشتیان و مسیحیان باستان از کنار ساحل به‌سکوت نظاره می‌کنند یادآور این حقیقت که در گذر قرون، امپراتوری‌ها و جنگ‌های انرژی می‌آیند و می‌روند، اما «مروارید یتیم»، همواره در بندِ خیز و خشم جزر و مد تاریخ باقی می‌ماند.