هم میهن/متن پیش رو در «هم میهن» منتشر شده و انتشارش در «آخرین خبر» به معنای تایید آن نیست

یک تفاهم شفاهی تا چه میزان منافع ایران را تأمین می‌کند؟

فاطمه کلانتری| نگرانی ایالات‌متحده از پیشرفت برنامه هسته‌ای و ذخایر اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ایران، موضوعی نیست که حتی از سوی کاخ سفید نیز پنهان شود و در همین راستا نیز واشنگتن پس از بن‌بست رخ‌داده در مذاکرات احیای برجام تلاش کرده است تا کانال دیپلماتیک با ایران را حفظ کند. مباحث پیرامون یک توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن از انتشار خبر نخستین دیدار میان نماینده ایران در سازمان ملل متحد و مسئول پرونده ایران در وزارت امور خارجه آمریکا در نیویورک کم‌وبیش و با اخباری ضدونقیض آغاز شد اما یک خبر، شوک خبری در هفته گذشته بود؛ بنیامین‌نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل نمایندگان پارلمان این کشور را در جریان جزئیات یک توافق هسته‌ای احتمالی میان آمریکا و ایران گذاشت و عنوان کرد که تل‌آویو می‌تواند این توافق کوچک میان ایران و آمریکا را تحمل کند. این سخنان نخست‌وزیر اسرائیل و دشمن شماره یک برجام، این نگرانی را در اذهان عمومی ایجاد کرده است که این تفاهم احتمالی، در صورت صحت گزارش‌های خارجی، تا چه میزان منافع ایران را تأمین خواهد کرد؟ مخرج مشترک تمامی گزارش‌هایی که هر کدام به نقل از منابع‌شان در تلاش هستند تا به سهم خود بخشی از دیپلماسی پنهان واشنگتن و تهران را آشکار کنند، کنار رفتن موضوع برجام و توافق هسته‌ای است که ایران و ۱+۵ در سال ۲۰۱۵ امضا کردند. در میانه سطرهای این گزارش‌ها این واقعیت نهفته است که ایالات متحده اینک به‌تنهایی و مستقل از اروپا می‌خواهد نگرانی خود را از وجود اورانیوم با غنای ۶۰درصد در ایران مرتفع کرده، تا حدی خیالش از امنیت شهروندانش در خاورمیانه آسوده شود و البته آنکه اطمینان حاصل کند موشک بالستیک از مبدأ ایران به نیروهای روسیه تزریق نخواهد شد. ایران نیز به فرض آینده در قالب گزارش منتشرشده در میدل‌ایست‌نیوز، روایت و خواست خود از تفاهم ممکن را بیان کرده تنها به دنبال فروش نفت، دریافت پول آن و دریافت منابع بلوکه‌شده خود در کره‌جنوبی است.

در همین راستا می‌توان دسترسی ایران به منابع خود در عراق را اقدامی اعتمادساز تلقی کرد که در چارچوب آن، تهران موفق شد تا بدهی خود را به ترکمنستان در ماجرای غرامت و هزینه ارزی حجاج حج تمتع امسال پرداخت کند.  ایالات متحده و ایران اما تاکنون تلاش کرده‌‌اند تا با تکذیب خبرهای منتشرشده، دیپلماسی پنهان خود را پیش از دستیابی به تفاهم از علنی شدن مصون نگاه دارند؛ آنتونی بلینکن روز جمعه گفت:«در رابطه با اخبار منتشرشده در خصوص مسائل هسته‌ای و زندانیان در ایران باید بگویم که آنها دقیق نبوده و صحت ندارند». واشنگتن اما پیش از این بارها وجود کانال دیپلماتیک با ایران را تأیید کرده است. ناصر کنعانی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز روز دوشنبه در جریان نشست خبری خود که پس از چند هفته برگزار شده بود ضمن تکذیب دستیابی به توافق موقت با آمریکا، گفت:«با آمریکا از طریق واسطه‌ها مذاکره می‌کنیم». سخنگوی دستگاه دیپلماسی همچنین گفت که احتمال تبادل زندانی میان دو کشور در چند هفته آینده زیاد است. سه زندانی دوتابعیتی ایرانی-آمریکایی در زندان اوین در انتظار یک تفاهم میان ایران و آمریکا هستند تا تهران را به مقصد مسقط و پس از آن ایالات‌متحده ترک کنند. در همین چارچوب، آزادی سیامک نمازی، مراد طاهباز و عماد شرقی می‌تواند نخستین نشانه از عملیاتی شدن تفاهمی باشد که رسانه‌ها در روزهای گذشته از آن سخن گفته‌اند. سفر وزیر امور خارجه کشورمان به قطر و عمان ممکن است سرآغاز این پروسه باشد که کنعانی از قریب‌الوقوع بودن آن سخن گفته است.  اخیراً نیز علی باقری‌کنی، مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای ایران با انریکه مورا، معاون جوزپ بورل، مسئول سیاست‌خارجی اتحادیه اروپا در دوحه قطر دیدار کرده و مذاکراتی بین آنها انجام شده است. گفته می‌شود که این مذاکرات نیز با هدف کاهش تنش انجام شده است. برخی رسانه‌‌ها از این مذکرات با عنوان ادامه مذاکرات برجام یاد کردند اما آنچه که از سخنان مقامات برمی‌آید این است که طیفی از مسائل نظیر مباحث مربوط به همکاری‌های ایران و روسیه در سایه جنگ اوکراین و به قول باقری، «طیفی از موضوعات از جمله مذاکرات رفع تحریم‌ها» در این دیدار مورد تبادل نظر قرار گرفته‌اند. البته سی‌ان‌ان گزارش داده که در مذاکره باقری و مورا پیشرفت‌هایی حاصل شده است، اما هیچ اشاره‌ای به از سرگیری مذاکرات احیای برجام نکرده است.

ابهام همچنان باقی‌ است
هرچند گفت‌وگو میان ایران و آمریکا حتی به‌صورت غیرمستقیم و با همان روش واسطه‌گری یک کشور ثالث آغاز مجدد دیپلماسی میان دو دشمن سنتی است، اما عدم تأیید جزئیات از سوی دو طرف و در دستور کار قرار گرفتن دیپلماسی چراغ خاموش ابهاماتی را در این رابطه ایجاد کرده است. دلیل این عدم تأیید از سوی ایالات متحده تا حدی قابل تحلیل است؛ محجوب‌زویری، مدیر مرکز مطالعات خلیج‌فارس در دانشگاه قطر، معتقد است که دولت جو بایدن نمی‌خواهد در آستانه انتخابات اینگونه تلقی شود که در حال اعطای امتیاز به ایران است. زویری به الجزیره گفت، آنها همچنین نمی‌خواهند اسرائیل به‌عنوان متحد آمریکا به نیروهای نیابتی ایران حمله کند زیرا ممکن است وضعیت منطقه‌ای را پیچیده کند. ایران نیز در تداوم سیاستی که از زمان آغاز دولت سیزدهم اتخاذ شده، تمایلی به شفافیت در خصوص مذاکرات خود ندارد. این دیپلماسی پنهان اما به هر دلیلی که در پیش گرفته شده باشد، ابهامات زیادی را در حوزه تفاهم احتمالی میان تهران و واشنگتن ایجاد کرده که رسانه‌های غربی تلاش کرده‌اند تا با استفاده از منابع دیپلماتیک و مطلع خود به بخشی از آن پاسخ بدهند.

الجزیره در گزارشی که با موضوع تفاهم ایران و آمریکا منتشر کرده، آورده است که «َایالات متحده احتمالاً می‌خواهد علاوه بر اعمال محدودیت بر برنامه‌های هسته‌ای و تسلیحاتی ایران، آزادی آمریکایی‌های زندانی در ایران را تضمین، نقش ادعایی ایران در جنگ روسیه و اوکراین را محدود و سعی کند بازار انرژی و قیمت نفت را تثبیت کند». مدیر مرکز مطالعات خلیج‌فارس در دانشگاه قطر در گفت‌وگو با این رسانه معتقد است که یک توافق کوتاه‌مدت برای هر دو طرف خوب است زیرا به نظر امتیازات بزرگی رد و بدل نخواهد شد اما در عین حال وضعیت را خنثی می‌کند. همچنین یک توافق موقت نیازی به تأیید کنگره ایالات متحده ندارد، زیرا بسیاری مخالف اعطای مزایای ایران به دلیل کمک نظامی ادعایی این کشور به روسیه هستند. الجزیره سود ایران از این تفاهم را نیز در این واقعیت می‌داند که یک توافق بالقوه می‌تواند از افزایش تنش‌ها پیرامون توافق هسته‌ای در آینده نزدیک جلوگیری کند و طرف‌های غربی را از تلاش برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل علیه تهران باز دارد و ممکن است واشنگتن و متحدان اروپایی‌اش از پیشبرد هرگونه قطعنامه تنبیهی بیشتر در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی علیه ایران خودداری کنند.

رویترز در تحلیل خود می‌نویسد:«به گفته مقامات ایرانی و غربی، ایالات متحده در حال مذاکره با ایران برای ترسیم اقداماتی است که می‌تواند برنامه هسته‌ای ایران را محدود کند، برخی از شهروندان آمریکایی بازداشت‌شده و برخی از دارایی‌های ایران را در خارج از کشور آزاد کند. این گام‌ها به‌عنوان یک تفاهم، به‌جای توافقی که مستلزم بازنگری در کنگره آمریکا است، تلقی می‌شود؛ جایی که بسیاری از قانون‌گذاران مخالف اعطای مزایا به ایران به دلیل کمک‌های نظامی این کشور به روسیه و حمایت‌اش از نیروهای نیابتی هستند که به منافع آمریکا در این کشور حمله کرده‌اند. دولت جو بایدن، رئیس‌جمهور ایالات متحده که در احیای توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران ناکام مانده است و امیدوار است برخی از محدودیت‌ها را برای ایران بازگرداند تا از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای که می‌تواند اسرائیل را تهدید کند و یک مسابقه تسلیحاتی منطقه‌ای را آغاز کند، بازگرداند. ایران می‌گوید هیچ جاه‌طلبی‌ای برای تولید سلاح هسته‌ای ندارد. از زمان شکست مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا، مقامات آمریکایی و اروپایی به‌دنبال راه‌هایی برای مهار تلاش‌های هسته‌ای تهران هستند. تمایل برای از سرگیری گفت‌وگوها نشان‌دهنده افزایش احساس فوریت در پایتخت‌های غربی در مورد برنامه هسته‌ای ایران است. دولت ایالات متحده با استفاده از تکذیب‌هایی که به دقت بیان شده است، گزارش‌های مرتبط با دستیابی به یک توافق موقت را رد کرده است تا امکان یک تفاهم با رسمیت پایین را که می‌تواند از بررسی کنگره جلوگیری کند، باز بگذارد.

این رسانه خبری همچنین از یک مقام ایرانی نقل می‌کند که «آن را هر چه می‌خواهید بنامید، خواه توافق موقت یا تفاهم متقابل، هر دو طرف می‌خواهند از تشدید بیشتر تنش جلوگیری کنند». این مقام که نخواست نامش فاش شود، افزوده است: «این امر در وهله نخست شامل تبادل زندانیان و رفع انسداد بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران می‌شود». این مقام گفت، گام‌های بیشتر ممکن است شامل معافیت‌های تحریمی ایالات متحده برای صادرات نفت ایران در ازای توقف غنی‌سازی ۶۰ درصد و همکاری بیشتر ایران با ناظر هسته‌ای سازمان ملل باشد. سی‌ان‌ان نیز می‌نویسد که منابع متعددی تأیید کرده‌اند که ایالات متحده بی‌سروصدا مذاکرات غیرمستقیم با ایران را در تلاش برای محدود کردن برنامه هسته‌ای تهران از سر گرفته است. این منبع خبری می‌افزاید:«اگرچه منابع می‌گویند نشانه‌هایی از پیشرفت وجود دارد، یک منبع گفته است که ما هنوز به توافق نرسیده‌ایم. این در حالی است که هم آمریکا و هم ایران دستیابی به یک توافق موقت را رد کرده‌اند.»

پلن C یا مهار تنش تا پس از انتخابات
سی‌ان‌ان در ادامه گزارش ادعایی‌اش آورده که اگر توافقی در باب مسائل هسته‌ای حاصل شود، بعید است که محدودیت‌های تعریف‌شده در برجام بازگردند. به ادعای این رسانه، توافق جدید در حقیقت تلاشی است برای محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران تا مانع از پیشرفت آن شود. هنری روم، کارشناس فعال در مؤسسه واشنگتن در این باره مدعی است، آنها به‌سوی گزینه‌ای در حرکت هستند که آن را پلن C می‌خوانند، گزینه‌ای برای محدود کردن برنامه اتمی ایران و جلوگیری از بدترین سناریو؛ گزاره‌هایی که طبیعتاً با محدودیت‌های سیاسی در داخل واشنگتن روبه‌رو است. ایالات متحده بارها و در مواقع زمانی مختلف از پلن‌های جایگزین خود با آنچه گزینه‌های روی میز می‌نامد، سخن گفته است، دولت بایدن اما همچنان در تلاش است تا پا را فراتر از تحریم و فشار سیاسی و همزمان حفظ کانال دیپلماتیک فراتر نگذارد. در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری در ایالات متحده، هرگونه توافق یا تفاهم با ایران می‌تواند برای دولت جو بایدن، ایستادن بر لبه شمشیر باشد. براساس آنچه از گزارش‌های مختلف به دست آمده، کاخ سفید در تلاش است تا با گزینه مشوق اقتصادی در صورت همکاری، ایران را تا پس از انتخابات مهار کرده و توافق احتمالی با تهران را به بعد از انتخابات ۲۰۲۴ موکول کند. این مشوق اقتصادی در موضوع حاضر، آزاد کردن پول‌های بلوکه‌شده ایران در کره‌جنوبی و استفاده مشروط از درآمد فروش نفت خواهد بود. این مشوق اقتصادی شاید کم‌هزینه‌ترین اقدام برای دولت ایالات متحده باشد چراکه نیازی به گزارش آن به کنگره نخواهد بود.

محتمل است که آمریکا همچنین در نظر دارد تا از هرگونه اقدام خرابکارانه اسرائیل در خاک ایران نیز در برهه فعلی جلوگیری کرده و مانع از بروز چالش جدیدی در خاورمیانه شود. روزنامه هاآرتص در گفت‌وگو با یک مقام ارشد اسرائیلی که نامش فاش نشده است، ضمن اذعان بر این نکته که دولت بایدن مرتب اسرائیل را در مورد مذاکرات غیرمستقیم خود با ایران، از‌جمله مذاکراتی که ماه گذشته در عمان انجام شد، در جریان گذاشته، به این نکته هم اشاره داشت که اسرائیل هنوز در حال بررسی مفاد تفاهم‌های بالقوه ایران و آمریکا‌ست و درباره خط‌مشی خود در پاسخ به این موضوع تصمیم نگرفته است. علاوه بر این، این مقام ارشد قویاً گزارش‌ها مبنی بر اینکه اسرائیل به نحوی علیه مذاکرات فعالیت یا تلاش می‌کند تا تفاهم‌های احتمالی را نابود کند، رد کرد.