دنیای اقتصاد/متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

دو وزیرخارجه ایران و عربستان پس از دیدار در پکن این دیدار و گفت‌وگوها را خوب و ممتاز توصیف کردند و ابراز امیدواری کردند که این آغاز صفحه جدیدی در روابط تهران و ریاض در سطح منطقه باشد. در بیانیه پایانی دو طرف بر اهمیت گفت‌وگو در مورد راه‌های گسترش روابط دوجانبه و فعال‌سازی موافقت‌نامه همکاری‌های امنیتی بین دو کشور که در تاریخ ۲۸ فروردین ۱۳۸۰ و موافقت‌نامه عمومی همکاری در زمینه اقتصاد، تجارت، سرمایه‌گذاری، فناوری، علوم، فرهنگ، ورزش و جوانان که در تاریخ ۶ خرداد ۱۳۷۷ به امضا رسیده است، تاکید شده است. دو تفاهم‌نامه‌ای که در دوره اصلاحات امضا شد و نوعی نقشه راه روابط دوجانبه را مشخص می‌کند و ظرفیت تبدیل شدن به توافق‌نامه امنیت منطقه‌ای را نیز دارد. بازگشت جمهوری اسلامی و پادشاهی سعودی به توافقات دو دهه گذشته نشان می‌دهد که مسیر پرتنش طی شده در طول این سال‌ها منجر به شکل‌گیری این ادراک در دو طرف شده که با عبور از تخاصم و درگیری، زمینه را برای رقم زدن دوره‌ای از همکاری‌ها با هدف ثبات منطقه‌ای فراهم کنند.

   گفت‌‌‌وگوهای ایران و عربستان سعودی تا پایان دولت سید محمد خاتمی در جریان بود و حسن روحانی در سفر سال ۱۳۸۴ به مذاکرات ادامه داد؛ مذاکراتی که به گفته سایت حسن روحانی قرار بود تبدیل به یک تفاهم استراتژیک منطقه‌‌‌ای شود، اما جابه‌جایی در شورای عالی امنیت ملی با تغییر دولت، این روند را متوقف کرد. اگرچه تغییر دولت در ایران و روی کار آمدن اصولگرایان به رهبری محمود احمدی‌نژاد نقش مهمی در ورود تهران و ریاض به تنش در حال نمایان شدن داشت، با این وجود احمدی‌نژاد رکوردی را در این زمینه ثبت کرد و تبدیل به اولین رئیس‌جمهوری شد که چهار بار به فواصل مختلف به عربستان سفر کرد.

بنابراین آنچه دلیل مهم‌تری از تغییر دولت در ایران برای اجرایی نشدن تفاهم نامه امنیتی با عربستان بود، تغییر موازنه قدرت در سطح منطقه‌ای با سقوط صدام و اشغال عراق بود که از دید سعودی‌ها بغداد را به آغوش ایران پرتاب کرد. اظهارات معروف سعود الفیصل وزیر خارجه فقید عربستان درباره اینکه آمریکا عراق را در طبق طلا تحویل جمهوری اسلامی ایران داد، نشان می‌داد که روندهای در حال ظهور در صحنه سیاسی و امنیتی عراق چیزی نیست که دور از نظر سعودی‌ها باشد و به مرور حساسیت‌های گسترده‌ای را از سوی مقامات این کشور دامن زد.

 به‌ویژه که ایران نیز قدرت‌گیری شیعیان در عراق و سقوط دشمن بعثی خود را فرصتی برای تکمیل حلقه‌های مقاومت در سطح خاورمیانه می‌دید و درصدد بود تا از این خلأ قدرت در راستای نفوذ منطقه‌ای خود به‌ویژه در رقابت با رقیب اصلی یعنی عربستان سعودی حداکثر بهره‌برداری را به عمل آورد. تحولات موسوم به بهار عربی ۲۰۱۱ و توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ دو تحول عمده دیگری بود که به تغییر مولفه‌های موازنه در روابط ایران و عربستان انجامید.حسن روحانی در کتاب خود با عنوان امنیت ملی و دیپلماسی هسته‌‌‌ای به نکته‌ای اشاره می‌کند که ناشی از همین دیدگاه و فهم عربستان است.

او می‌نویسد: در ملاقات با سعود‌‌‌الفیصل وقتی به بحث توافق امنیتی دسته‌‌‌جمعی در منطقه رسیدیم، به ‌‌‌سختی مقاومت کرد. گفتم با شما می‌‌‌خواهیم دوجانبه و سپس به‌‌‌ صورت جمعی اقدام کنیم. او گفت من با این طرح موافق نیستم، این مساله از ابتدا باید به ‌‌‌صورت جمعی آغاز شود و افزود شما باید از ابتدا با ۶ کشور وارد مذاکره شوید.

در پایان هم مجددا تاکید کرد که این موضوع ابتدا باید در شورا مورد بحث واقع شود و در صورت تصویب، این کار شروع شود. این رویکرد مجددا در شهریور ۱۳۹۳ و در جریان دیدار ظریف و سعود الفیصل در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل مورد بحث قرار گرفت و به گفته وزیر خارجه سابق ایران، سعود الفیصل در این دیدار گفت که مسائل جهان عرب به شما ربطی ندارد. بنابراین از زاویه چنین دیدگاهی است که می‌توان انتظار داشت با بروز مجدد یک تحول عمده در صحنه ژئوپلیتیک منطقه، مجددا توافقات ایران و عربستان دستخوش تنش شود. مگر آنکه دو کشور با تجربه تحولات پرتنش یک دهه گذشته و با عبور از اختلال ادراکی حذف دیگری و تضمین بستر اعتمادسازی نسبت به توافقات دوجانبه پایبند بوده و به مرور با کنترل متغیرهای مداخله‌گر، زمینه را برای نوعی تفاهم منطقه‌ای فراهم کنند.