دنیای اقتصاد/متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

ابراهیم رئیسی به منظور شرکت در پانزدهمین نشست سران «بریکس» به دعوت رسمی رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، امروز چهارشنبه یکم شهریور ماه عازم شهر ژوهانسبورگ محل برگزاری این اجلاس می‌شود. ایران همواره تلاش بسیاری برای عضویت در بریکس کرده است. در ژوئن ۲۰۲۲ جمهوری خلق چین از ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، برای اشتراک دیدگاهش در خصوص بریکس دعوت به عمل آورد. همچنین در خرداد ماه ۱۴۰۱ حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه، در نامه‌‌‌ای رسمی، خواستار حمایت جمهوری هند برای عضویت ایران در بریکس شد. دراوت ۲۰۲۳ نیز، ایران با برگزاری کنفرانسی با عنوان «ایران و بریکس: چشم‌اندازهایی برای شراکت و همکاری» تلاش‌‌‌هایی جهت مهیا ساختن زیرساخت‌‌‌ لازم برای پیوستن کشورهای دیگر به این پیمان را ترتیب داد. اما پرسش مهم این است که عضویت ایران در بریکس چقدر اهمیت دارد و آیا چشم‌‌‌انداز مثبتی در این خصوص دیده می‌شود؟

انتظارات واقع بینانه از بریکس
رحمن قهرمانپور، پژوهشگر ارشد مسائل بین‌الملل در پاسخ به روزنامه «دنیای‌اقتصاد» در خصوص اهمیت بریکس گفت: «ابتدا باید به این موضوع بپردازیم که جایگاه بریکس در نظم جهانی کجاست؟ چین یکسری نهادها را به موازات نهادهای غربی تاسیس و تقویت می‌کند؛ نهادهایی مانند بانک آسیایی توسعه، بریکس و پیمان شانگهای. آن چیزی که در سیاست بین‌الملل از این نهادهای جدید فهمیده می‌شود این است که چنین نهادهایی عمدتا نهادهای حامی چین در سیاست بین‌الملل هستند.»

قهرمانپور ادامه داد: «در چند سال گذشته که هنوز رقابت آمریکا و چین تشدید نشده بود، باور رایج این بود که چنین نهادهایی بیشتر به چندجانبه‌‌‌گرایی در سیاست بین‌الملل کمک می‌کنند. اما امروز بحث رایج و غالب این است که این نهادها بیشتر به سمت چین مایل هستند. بنابراین حضور در این نهادها دو معنا دارد؛ نخست اینکه کشورهایی مانند برزیل و آفریقای جنوبی می‌‌‌گویند ما به دنبال چندجانبه‌‌‌گرایی در نظام بین‌الملل هستیم و دوم اینکه نهادهایی مانند بریکس نشان‌د‌‌هنده نزدیکی کشورها به چین و نارضایتی از عملکرد آمریکا و غرب در سیاست بین‌الملل است.»

این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که اکنون ایران باید چگونه رفتار کند، گفت: «نفس قضیه یعنی حضور در سازمان‌های بین‌المللی متعدد برای ایران یک فرصت است. مخصوصا سازمان‌هایی از جنس سازمان شانگهای و بریکس که نظام سیاسی به آنها بدبین نیست. از ابتدای انقلاب نوعی بدبینی نسبت به سازمان‌های غرب محور در سیاست خارجی ایران وجود داشت و یک مانع عمده در فعال شدن ایران در چنین سازمان‌هایی بود. اما در مورد بریکس و شانگهای این عدم‌اطمینان یا تردید وجود ندارد.» وی افزود: «از طرف دیگر مساله این است که انتظارات ما از این سازمان‌ها باید محدود باشد؛ واقعیت این است که بریکس با اختلافات داخلی مواجه است و در راس آنها اختلاف بین چین و هند را شاهد هستیم که هنوز حل نشده و به نوعی باعث ناکارآمدی این سازمان شده است.»

قهرمانپور توضیح داد: «همچنین بعد از جنگ اوکراین، سازمان‌هایی چون پیمان شانگهای تحت‌تاثیر فضای جنگ قرار گرفتند. بنابراین امروز سازمان‌هایی چون بریکس و شانگهای تحت‌تاثیر رقابت آمریکا و چین از یک طرف و تشدید رقابت میان چین و هند و انزوای روسیه در سیاست بین‌الملل از طرف دیگر قرار دارند و در چشم‌‌‌انداز کوتاه‌مدت نیز این سازمان‌ها همچنان گرفتار این معضل خواهند بود.»

این پژوهشگر ارشد مسائل بین‌الملل در پاسخ به اینکه چشم‌‌‌‌انداز عضویت ایران در گروه بریکس را چطور ارزیابی می‌کند، گفت: «به نظر من نسبت به قبل از جنگ اوکراین چشم‌‌‌انداز عضویت ایران در بریکس تقویت شده است. زیرا چین به نوعی می‌‌‌خواهد این سازمان‌ها را گسترش دهد و با توجه به تضعیف جایگاه روسیه در سیاست بین‌الملل، اکنون چین نگران قدرتمندتر شدن روسیه در این نهادها نیست. بنابراین چین مایل است که کشورهای بیشتری را دور خود جمع کند.»قهرمانپور با اشاره به اینکه آمریکا تقابل با چین را تشدید کرده، تاکید کرد: «چینی‌‌‌ها اخیرا تاکید داشتند که بریکس باید اعضای بیشتری بگیرد و تقویت شود، این صحبت بیانگر آن است که پکن دیگر آن سیاست محتاطانه گذشته خود را کنار گذاشته و چشم‌‌‌انداز عضویت ایران تقویت شده است. اما به طور کل از چنین نهادهایی در این شرایط نمی‌توان انتظار زیادی داشت.»